ભોપાલ: સિવિલ રજિસ્ટ્રેશન સિસ્ટમ (CRS) 2024 રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે મધ્યપ્રદેશમાં માતા-પિતા અને સરકારી અધિકારીઓ જન્મ નોંધણી પ્રત્યે કેટલી હદે જાગૃત છે. જન્મ નોંધણી નિર્ધારિત 21 દિવસની અંદર ફરજિયાત છે. આ સમયગાળા દરમિયાન નોંધણી મફત છે, અને નોંધણી મફત છે. આ સમયગાળા ઉપરાંત, દંડ, હોસ્પિટલના દસ્તાવેજો અને અન્ય પ્રમાણપત્રો જરૂરી છે. 

     માતા-પિતાને સત્તાવાર કચેરીઓની મુલાકાત લેવામાં પણ લાંબો સમય પસાર કરવાની ફરજ પડે છે. નવજાત શિશુ માટે જન્મ પ્રમાણપત્ર મેળવવું મધ્યપ્રદેશ સહિત સમગ્ર દેશમાં પ્રમાણમાં સરળ છે. આમ છતાં, 21 દિવસની અંદર જન્મ પ્રમાણપત્ર જારી કરનારા રાજ્યોમાં મધ્યપ્રદેશ 24મા ક્રમે છે, જેનો દર 66.2 ટકા છે. ઝારખંડ અને બંગાળ સહિત ઘણા રાજ્યો મધ્યપ્રદેશ કરતા ઘણા સારા છે. 

  રાષ્ટ્રીય જન્મ નોંધણી યાદી પર નજર કરીએ તો, ગુજરાત 99.9 ટકા જન્મ નોંધણી દર સાથે દેશમાં આગળ છે. ૯૯.૬ ટકા સાથે પુડુચેરી અને ૯૯.૨ ટકા સાથે ચંદીગઢ અનુક્રમે બીજા અને ત્રીજા ક્રમે છે. દક્ષિણ ભારતીય રાજ્યોમાં, તમિલનાડુમાં ૯૮.૨ ટકા અને કેરળમાં ૯૬.૩ ટકા લોકો જન્મના ૨૧ દિવસની અંદર જન્મ નોંધાવે છે. તેનાથી વિપરીત, મધ્યપ્રદેશ નોંધપાત્ર રીતે ઘટીને ૨૪મા સ્થાને પહોંચી ગયું છે. ૨૦૨૪ માં, મધ્યપ્રદેશમાં નોંધાયેલા કુલ ૧,૯૯૬,૧૭૨ જન્મોમાંથી, ફક્ત ૧,૩૨૦,૬૮૨ જન્મ ૨૧ દિવસની અંદર નોંધાયા હતા. 

  આ સંદર્ભમાં મધ્યપ્રદેશ તેના પડોશી રાજ્યોથી પાછળ છે. ૨૧ દિવસની અંદર જન્મ નોંધણી દર ૭૭.૪ ટકા છે. દરમિયાન, ૭૯.૩ ટકા સાથે મહારાષ્ટ્ર મધ્યપ્રદેશ કરતા ઘણી સારી સ્થિતિમાં છે. મધ્યપ્રદેશ ઉત્તર પ્રદેશ (૬૪.૭ ટકા) અને રાજસ્થાન (૬૩.૧ ટકા) જેવા રાજ્યોથી થોડો આગળ છે. 

CRS 2024 રિપોર્ટમાં જન્મ નોંધણીના ડેટામાં સમયનો તફાવત પણ રાજ્યની બેદરકારીને ઉજાગર કરે છે. એ નોંધનીય છે કે મધ્યપ્રદેશમાં વસ્તીનો એક મોટો ભાગ 21 દિવસની સમયમર્યાદા પછી પણ વર્ષો સુધી નોંધણી વગર રહે છે. માહિતી અનુસાર, મધ્યપ્રદેશમાં વર્ષમાં 21 થી 30 દિવસની વચ્ચે 1,320,682 જન્મ નોંધાયા હતા, જ્યારે 29,993 જન્મ 21 થી 30 દિવસની વચ્ચે થયા હતા 

30 દિવસથી 1 વર્ષ વચ્ચે 88,153 બાળકો નોંધાયા હતા. સૌથી આશ્ચર્યજનક વાત એ છે કે એક વર્ષ પછી 557,344 બાળકો નોંધાયા હતા. આનો અર્થ એ છે કે લાખો લોકો તેમના બાળકના જન્મ પછી એક વર્ષ પછી જન્મ પ્રમાણપત્ર માટે અરજી કરી રહ્યા છે. 

ભોપાલ જિલ્લા હોસ્પિટલના નિવૃત્ત સુપ્રિટેન્ડેન્ટ ડૉ. આઈ.કે. ચુઘના જણાવ્યા અનુસાર, "જો આપણે ગુજરાત અને મધ્યપ્રદેશ વચ્ચેના ડેટાની સીધી સરખામણી કરીએ તો, પ્રણાલીગત તફાવતો સ્પષ્ટપણે દેખાય છે. ગુજરાતમાં, કુલ ૧,૧૧૯,૭૫૩ જન્મોમાંથી, ૧,૧૧૯,૦૩૦ ૨૧ દિવસમાં નોંધાયા હતા, જ્યારે એક વર્ષ પછી નોંધણીની સંખ્યા માત્ર ૮૬ હતી. તેનાથી વિપરીત, મધ્યપ્રદેશમાં એક વર્ષ પછી નોંધણીની સંખ્યા (૫.૫૭ લાખથી વધુ) ઘણી વધારે છે. આ ડેટા દર્શાવે છે કે ગુજરાતનું વહીવટી માળખું તાત્કાલિક જન્મ નોંધણી કરવામાં કેટલું કાર્યક્ષમ છે, જ્યારે રાજ્યમાં આ સિસ્ટમમાં મોટા સુધારાની જરૂર છે."