મુંબઈ તા.૧: મહારાષ્ટ્રના ખેડૂતો સંકટમાં છે. ૧૯૭૨ પછીના સૌથી ખરાબ દુષ્‍કાળનો સામનો કરી રહ્યું છે, ૮૦% પાક નાશ પામ્‍યો છે. જળાશયોમાં માત્ર ૧૨% પાણી બચ્‍યું છે. મરાઠવાડાના ખેડૂતો મૃત્‍યુને ભેટી રહ્યા છે.

મરાઠવાડા આકાશમાંથી લીલોતરી દેખાઈ શકે છે, પરંતુ વાસ્‍તવિકતા સામે આવતાં ચિત્ર બદલાઈ જાય છે. સોયાબીનના ખેતરો પીળા પડી ગયા છે, કપાસનું ઉત્‍પાદન બંધ થઈ ગયું છે, તુવેર સુકાઈ ગયા છે અને શેરડી તેની સામાન્‍ય ઊંચાઈ સુધી પહોંચતા પહેલા સુકાઈ રહી છે. મહારાષ્ટ્રના મરાઠવાડાના ત્રણ જિલ્‍લાઓ, લાતુર, બીડ અને ધારાશિવની આસપાસના વિસ્‍તારોમાં વરસાદના અભાવે ખરીફ પાકની આશાઓ પર પાણી ફેરવી દીધું છે. ૮૦% પાક સુકાઈ ગયો છે. સ્‍પષ્ટપણે, ખેડૂતો ભયંકર મુશ્‍કેલીમાં છે. આ અહેવાલ એકંદર પરિસ્‍થિતિની તપાસ કરે છે.

મરાઠવાડા. લાતુર, બીડ, પરભણી અને ધારાશિવ સૌથી વધુ દુષ્‍કાળગ્રસ્‍ત જિલ્‍લાઓ છે, જ્‍યાં જૂનથી સપ્‍ટેમ્‍બર દરમિયાન માત્ર ૪૨૪.૫ મીમી વરસાદ પડ્‍યો છે, જે સામાન્‍ય રીતે ૬૭૯.૫ મીમી હોય છે. આ દુષ્‍કાળનું સંકટ ફક્‍ત ખેતીની જમીન પૂરતું મર્યાદિત નથી. તેની અસર પશુઓના ચારા, ગ્રામીણ મજૂરી, ઘરની આવક અને આગામી પાક માટે જરૂરી મૂડી પર પહેલેથી જ અનુભવાઈ રહી છે.

લાતુર જિલ્‍લાના દેવકારા ગામમાંથી એક દુઃખદ ચિત્ર સામે આવ્‍યું છે, જ્‍યાં પહેલીવાર કોઈ ખેડૂતે આત્‍મહત્‍યા કરી છે. બે એકરના ખેડૂત તુકારામ ગુટ્ટેએ આત્‍મહત્‍યા કરી. કીનગાંવથી આગળ વધતાં, ખેતરોમાં ઉભા પાકને દુષ્‍કાળે બદલી નાખ્‍યા છે. સોયાબીન, કપાસ અને તુવેરના પાક સુકાઈ રહ્યા છે. હિગણગાંવના ખેડૂત તુકારામ અંબાજી ૪૦ એકર જમીનના માલિક છે. તેમણે પ્રતિ એકર ૩૦,૦૦૦ થી ૩૫,૦૦૦ રૂપિયા ખર્ચ્‍યા છે. તે કહે છે કે એવું લાગે છે કે તે પોતાનો ખર્ચ પણ ઉઠાવી શકશે નહીં.

૧.૫ લાખ રૂપિયા ખર્ચ્‍યા પછી વાવેલા પાકને સાફ કરવા માટે ૪૦,૦૦૦ રૂપિયાનો ખર્ચ થશે.

હગદલ ગામના બાલાજી મુંડે શેરડીના ખેતર તરફ ઈશારો કરે છે. તે સમજાવે છે કે શેરડી સામાન્‍ય રીતે ૨૦ થી ૨૫ ફૂટ સુધી ઉગે છે, પરંતુ આ વખતે તે ૧૦ થી ૧૨ ફૂટ સુધી અટકી ગયો છે અને સુકાઈ રહ્યો છે. મુંડે કહે છે કે ૨૦૨૫માં વધુ વરસાદ પડ્‍યો હતો, અને આ વર્ષે વરસાદના અભાવે તે અટકી ગયો છે. સાવરગાંવ રોકડેના રામ બેલાડે સોયાબીન, તુવેર અને જુવાર ઉગાડે છે.

તેના ૮ એકરના પાકમાં તેને લગભગ ૧.૫ લાખ રૂપિયાનો ખર્ચ થયો છે. હવે, તેને ખેતર સાફ કરવા માટે પ્રતિ એકર ૫,૦૦૦ રૂપિયા ખર્ચવા પડશે. પાકમાંથી જે કંઈ બચ્‍યું છે તેનો ઉપયોગ ફક્‍ત પશુઓ માટે ચારા તરીકે થઈ શકે છે.

લાતુર અને બીડ જિલ્‍લાના તળાવોમાં ખૂબ ઓછું પાણી બચ્‍યું છે. માજરા નદી લાતુરની જીવાદોરી છે. લાતુર શહેરથી લગભગ ૭૦ કિમી દૂર ધારાશિવ અને બીડ સરહદ પાસે આવેલા માજરા ડેમમાં પાણીનું સ્‍તર ખૂબ જ નીચું સ્‍તર પર પહોંચી ગયું છે. લાતુર જિલ્‍લાના ૧૫૮ જળાશયોમાં સરેરાશ સંગ્રહ લગભગ ૧૨.૫ ટકા થઈ ગયો છે.

અહીં નવાબી યુગનો સાઈ ડેમ પણ આ જળ ઇતિહાસનો એક ભાગ છે. સ્‍થાનિક પત્રકાર શશિકાંત પાટીલ સમજાવે છે કે સાઈ ડેમનું પાણી એક સમયે લાતુરની તરસ છીપાવતું હતું, પરંતુ હવે તે ઉપયોગમાં નથી. તેઓ કહે છે કે જો પાણીના ઘૂસણખોરી અને પાણી વ્‍યવસ્‍થાપન પર પૂરતું ધ્‍યાન આપવામાં આવ્‍યું હોત, તો કટોકટીની તીવ્રતા ઘટાડી શકાઈ હોત.

લાતુર અને તેની આસપાસના ખેડૂતો સાથેની વાતચીતમાં ૧૯૭૨નું વર્ષ વારંવાર સામે આવે છે. ભૂતપૂર્વ જિલ્‍લા પરિષદ સભ્‍ય ત્ર્યંબક નારાયણ ગુટ્ટે તેને ૧૯૭૨ પછીના સૌથી ગંભીર દુષ્‍કાળમાંનું એક માને છે. ચોમાસાની ઋતુના શરૂઆતના મહિનાઓમાં કટોકટીના સંકેતો દેખાવા લાગ્‍યા હતા. હવે, કટોકટીના ત્રણ તબક્કા ખુલી રહ્યા છે. પહેલા વાવણીનું સંકટ હતું, પછી પાક બચાવવાનું સંકટ હતું, અને હવે ખેડૂતો પાક લણવા અને આગામી પાક માટે મૂડી એકત્ર કરવાના સંકટનો સામનો કરી રહ્યા છે.

મહારાષ્ટ્ર સરકારે દુષ્‍કાળગ્રસ્‍ત વિસ્‍તારોમાં રાહત પ્રયાસો શરૂ કરવા માટે અનેક પગલાં લીધા છે. સપ્‍ટેમ્‍બરના અંતમાં, રાજ્‍યના ૨૬૫ તાલુકાઓ પછી, ૪૩ તાલુકાઓને દુષ્‍કાળગ્રસ્‍ત યાદીમાં ઉમેરવામાં આવ્‍યા હતા. આ દરમિયાન, પાકના નુકસાન પંચનામા અને પાણી અને ઘાસચારાની વ્‍યવસ્‍થા જેવા પગલાંની ચર્ચા કરવામાં આવી છે