બેંગલુરુ તા.૧૬:  કર્ણાટક હાઈકોર્ટે બુધવારે એક મોટો નિર્ણય લીધો, જેમાં રાજ્‍ય સરકારને સંગઠિત અને અસંગઠિત બંને ક્ષેત્રોમાં તેની માસિક રજા નીતિને અસરકારક રીતે લાગુ કરવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્‍યો. ચંદ્રવ્‍વ હનમંત ગોકવી વિરુદ્ધ કર્ણાટક રાજ્‍ય કેસની સુનાવણી દરમિયાન આ આદેશ જારી કરવામાં આવ્‍યો. જાસ્‍ટિસ એમ. નાગપ્રસન્નાએ સ્‍પષ્ટતા કરી કે ડિસેમ્‍બર ૨૦૨૫ માં સૂચિત કરાયેલી આ નીતિ તમામ શ્રેણીઓની મહિલા કર્મચારીઓને લાભ આપવી જોઈએ. આ નીતિ ૧૮ થી ૫૨ વર્ષની વયની તમામ મહિલા કર્મચારીઓ માટે દર મહિને એક દિવસની પેઇડ રજાની જોગવાઈ કરે છે.

કોર્ટે જણાવ્‍યું હતું કે આ નીતિ ભારતીય બંધારણમાં સમાવિષ્ટ જીવનના અધિકાર અને સમાનતાના અધિકારને મજબૂત બનાવે છે. તેના આદેશમાં, કોર્ટે જણાવ્‍યું હતું કે પુરુષો અને ષીઓ કાયદાની નજરમાં સમાન છે, પરંતુ જૈવિક રીતે અલગ છે. તેથી, આરોગ્‍ય, ગૌરવ અને શારીરિક સ્‍વાયત્તતાને લગતા મુદ્દાઓને સ્‍વીકારવાથી સમાનતાના સિદ્ધાંતનું ઉલ્‍લંઘન ન થવું જોઈએ પરંતુ તેને સાકાર કરવા માટે તેને ફરજિયાત બનાવવું જોઈએ.

કોર્ટે એમ પણ કહ્યું કે માસિક સ્રાવ રજા એ કોઈ ખાસ વિશેષાધિકાર નથી, પરંતુ મહિલાઓના ગૌરવ, ન્‍યાય અને વાસ્‍તવિક જીવનની પરિસ્‍થિતિઓનું સન્‍માન કરવાનો પ્રયાસ છે. કોર્ટે રાજ્‍ય સરકારને એ પણ સ્‍પષ્ટ કર્યું કે ભારતના બંધારણના કલમ ૧૪નું ખોટું અર્થઘટન આ નીતિના અમલીકરણમાં અવરોધ ઊભો કરવા માટે ન કરવું જોઈએ.

કર્ણાટક હાઈકોર્ટે બુધવારે એક મહત્‍વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું, જેમાં જણાવ્‍યું હતું કે મહિલાઓનું માસિક સ્‍વાસ્‍થ્‍ય તેમના જીવનના અધિકાર સાથે સીધું જોડાયેલું છે (કલમ ૨૧). કોર્ટે રાજ્‍ય સરકારને ડિસેમ્‍બર ૨૦૨૫ થી અમલમાં મુકાયેલી માસિક રજા નીતિને કડક અને વિશ્વાસુપણે લાગુ કરવાનો નિર્દેશ આપ્‍યો, જેથી તેના લાભ દરેક મહિલા સુધી પહોંચે.

આ નીતિ હેઠળ, રાજ્‍યની તમામ નોંધાયેલ સંસ્‍થાઓમાં ૧૮ થી ૫૨ વર્ષની વયની મહિલા કર્મચારીઓને દર મહિને એક દિવસની પેઇડ રજા આપવાનું ફરજિયાત રહેશે. આનો અર્થ એ થાય કે દર વર્ષે મહત્તમ ૧૨ દિવસની રજા. પ્રસ્‍તાવિત કાયદો પસાર ન થાય ત્‍યાં સુધી આ અમલમાં રહેશે.

ન્‍યાયાધીશ એમ. નાગપ્રસન્નાએ સ્‍પષ્ટપણે જણાવ્‍યું હતું કે પ્રસ્‍તાવિત કર્ણાટક માસિકસ્ત્રાવ રજા અને સ્‍વચ્‍છતા બિલ પસાર થયા પછી, સરકારે જરૂરી નિયમો બનાવીને વિલંબ કર્યા વિના તેનો સંપૂર્ણ અમલ કરવો જોઈએ. કોર્ટે એમ પણ કહ્યું હતું કે આ પહેલ ફક્‍ત કાગળ પર મર્યાદિત ન રહેવી જોઈએ, પરંતુ જમીન પર દ્રશ્‍યમાન અસર થવી જોઈએ, ખાસ કરીને અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં કામ કરતી મહિલાઓ માટે.

કોર્ટે આ નીતિ સામે ઉઠાવવામાં આવેલી સમાનતાના અધિકાર (કલમ ૧૪) પર આધારિત દલીલોને ખોટી ગણાવી હતી. કોર્ટે જણાવ્‍યું હતું કે પુરુષો અનેસ્ત્રીઓ કાયદાની નજરમાં સમાન છે, પરંતુ તેમની જૈવિક રચનાઓ અલગ છે. આરોગ્‍ય, ગૌરવ અને શારીરિક સ્‍વાયત્તતા જેવા મુદ્દાઓમાં આ તફાવતોને ઓળખવાથી સમાનતાના અધિકારનું ઉલ્‍લંઘન થતું નથી, પરંતુ તેને અર્થપૂર્ણ બનાવે છે.

તેના આદેશમાં, હાઇકોર્ટે જાન્‍યુઆરી ૨૦૨૬ માં જયા ઠાકુર વિરુદ્ધ ભારત સંઘના કેસનો ઉલ્‍લેખ કર્યો હતો, જેમાં સુપ્રીમ કોર્ટે માસિકસ્ત્રાવના સ્‍વાસ્‍થ્‍યને જીવનના અધિકાર (કલમ ૨૧) સાથે પણ જોડ્‍યું હતું. કોર્ટે જણાવ્‍યું હતું કે આ દિશામાં લેવામાં આવેલ દરેક પગલું બંધારણીય મૂલ્‍યોને મજબૂત બનાવે છે.

૮૨ પાનાના વિગતવાર આદેશમાં, કોર્ટે જણાવ્‍યું હતું કે આ નીતિ દરેક ક્ષેત્રમાં, ખાસ કરીને હોટલ, દુકાનો, નાની ખાનગી સંસ્‍થાઓ અને અન્‍ય અસંગઠિત કાર્યસ્‍થળોમાં સમાન રીતે લાગુ થાય તે સુનિﾍતિ કરવાની જવાબદારી સરકારની છે. કોર્ટે એ પણ સ્‍પષ્ટ કર્યું હતું કે વહીવટી મુશ્‍કેલીઓ બહાનું ન હોઈ શકે. સરકારે દરેક લાયક મહિલાને તેનો લાભ મળે તે સુનિﾍતિ કરવા માટે નક્કર પગલાં લેવા જોઈએ.

બેલગાવી જિલ્‍લાના ૪૧ વર્ષીય હોટેલ કર્મચારી દ્વારા દાખલ કરાયેલી અરજી પર આ આદેશ આવ્‍યો હતો. અરજદારે જણાવ્‍યું હતું કે નીતિના અમલીકરણ છતાં, નાના મથકોમાં તેનું પાલન કરવામાં આવી રહ્યું નથી, જેના કારણે મહિલાઓને તેમના માસિક ધર્મ દરમિયાન પણ મુશ્‍કેલ પરિસ્‍થિતિઓમાં કામ કરવાની ફરજ પડી રહી છે. કોર્ટે આ દલીલ સાથે સંમત થયા.

રાજ્‍ય સરકારે કોર્ટમાં નીતિને પ્રગતિશીલ પગલું ગણાવ્‍યું, પરંતુ એ પણ સ્‍વીકાર્યું કે અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં તેનો અમલ કરવો પડકારજનક છે. જો કે, કોર્ટે સ્‍પષ્ટ કર્યું કે પડકારો હોવા છતાં, તે તેની જવાબદારીથી છટકી શકે નહીં.

ફેક્‍ટરી એક્‍ટ અને શોપ્‍સ એન્‍ડ એસ્‍ટાબ્‍લિશમેન્‍ટ્‍સ એક્‍ટ જેવા હાલના શ્રમ કાયદાઓમાં પીરિયડ લીવની જોગવાઈ નથી, તેથી સરકાર એક અલગ કાયદો લાવવાની તૈયારી કરી રહી છે. પ્રસ્‍તાવિત કાયદામાં મહિલા વિદ્યાર્થીઓનો પણ સમાવેશ થશે અને ઉલ્‍લંઘન માટે દંડની જોગવાઈ કરવામાં આવશે.