મેરઠ: ઇતિહાસ હંમેશા ભવ્ય મહેલોમાં જ નથી લખાતો, ક્યારેક તે વર્ષો જૂની ગલીઓ અને સાદગીભર્યા નિર્ણયોમાં પણ આકાર લે છે. મેરઠના બુઢાના ગેટ વિસ્તારમાં આવેલી પ્રો. આર.સી. ત્યાગીની પૂર્વજોની 'કોઠી' આજે એક ઐતિહાસિક પરિવર્તનનું સાક્ષી બની છે. નાસાના પૂર્વ વૈજ્ઞાનિક અને પ્રખર ભૌતિકશાસ્ત્રી પ્રો. આર.સી. ત્યાગીએ પોતાના જીવનના મૂલ્યોને જીવંત રાખવા માટે કરોડોની કિંમતનું પોતાનું પૈતૃક મકાન ચૌધરી ચરણ સિંહ (CCS) યુનિવર્સિટીને દાનમાં આપી દીધું છે. અહીં હવે 'પ્રો. આર.સી. ત્યાગી સાયન્ટિફિક એન્ડ કલ્ચરલ રિસર્ચ સેન્ટર' કાર્યરત થશે.
નાસાથી પરત ફરી દેશસેવા માટે આપ્યું બલિદાન
પ્રો. ત્યાગીનું જીવન કોઈ ફિલ્મની પટકથાથી ઓછું નથી. મેરઠમાં અભ્યાસ કર્યા બાદ તેઓ લંડન ગયા અને ૧૯૭૦માં અમેરિકાની અંતરિક્ષ એજન્સી 'નાસા' (NASA) માં જોડાયા. ત્યાં તેમણે મિસાઈલ ડિટેક્શન ટેકનોલોજીમાં મોટી સિદ્ધિ મેળવી. પરંતુ, તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીના આહવાન અને DRDO ના આમંત્રણ પર, તેઓ માતૃભૂમિની સેવા કરવા ભારત પરત ફર્યા. તેમણે એન્ટી-એરક્રાફ્ટ મિસાઈલ માટે ડિટેક્ટર ટેકનોલોજી વિકસાવી, જે ભારતની સંરક્ષણ શક્તિ માટે ક્રાંતિકારી હતી.
ભ્રષ્ટાચાર સામે ૨૦ વર્ષ સુધી એકલે હાથે લડત
દેશ માટે કામ કરતી વખતે તેમને ઉચ્ચ અધિકારીઓના ભ્રષ્ટાચાર અને અવરોધોનો સામનો કરવો પડ્યો. જ્યારે તેમણે આ અવાજ ઉઠાવ્યો, ત્યારે તેમની સેવાઓ સમાપ્ત કરી દેવામાં આવી. આ અપમાન સામે ઝૂકવાને બદલે પ્રો. ત્યાગીએ ૨૦ વર્ષ સુધી કાનૂની જંગ લડ્યો. આર્થિક તંગી હોવા છતાં તેમણે કોઈની મદદ ન લીધી અને ૭૦ વર્ષની ઉંમરે મેરઠમાંથી 'લો' (Law) ની ડિગ્રી મેળવી જેથી તેઓ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પોતાનો કેસ જાતે લડી શકે. અંતે, સત્યનો વિજય થયો અને સુપ્રીમ કોર્ટે તેમના પક્ષમાં ચુકાદો આપ્યો.
વિજ્ઞાન અને સંગીતનો અનોખો સંગમ
પ્રો. ત્યાગી માત્ર પ્રયોગશાળા સુધી સીમિત નહોતા. તેમણે સંગીતના સૂરો અને ગાણિતિક પાયા પર ગહન સંશોધન કર્યું હતું અને 'સ્વર મંડળ'ની રચના કરી હતી. તેમના આ વિઝનને આગળ ધપાવવા માટે, યુનિવર્સિટીના વાઈસ ચાન્સેલર ડૉ. સંગીતા શુક્લા અને પરિવારના સભ્ય શિખા ત્યાગીના પ્રયાસોથી આ કેન્દ્રમાં વિજ્ઞાનની સાથે સંગીત અને કળાની પ્રવૃત્તિઓ પણ ચાલશે.
વારસો જે પેઢીઓને પ્રેરણા આપશે
પ્રો. ત્યાગીના પુત્રો, ડૉ. દિનેશ અને ડૉ. રાજેશ ત્યાગી, જેઓ પોતે અમેરિકામાં નામાંકિત વૈજ્ઞાનિકો છે, તેમણે પિતાની અંતિમ ઈચ્છા મુજબ આ મકાન વેચવાને બદલે સમાજને અર્પણ કર્યું છે. આ કેન્દ્ર માત્ર એક બિલ્ડિંગ નથી, પરંતુ ઈમાનદારી, બલિદાન અને ક્યારેય ન હારવાની જીદનું પ્રતીક છે. મેરઠના જૂના શહેરના યુવાનો માટે આ સંશોધન કેન્દ્ર જ્ઞાનનો એક નવો સૂર્યોદય બની રહેશે.