નવી દિલ્હી : ભારતીય રાજનીતિના ગણિતમાં એક અત્યંત મહત્વનો વળાંક આવ્યો છે. ઝારખંડ રાજ્યસભાની બેઠક પર ભાજપ સમર્થિત અપક્ષ ઉમેદવાર પરિમલ નથવાણીની યાદગાર જીતે ઉપલા ગૃહનું ચિત્ર બદલી નાખ્યું છે. આ વિજય સાથે એનડીએ (NDA) ગઠબંધન રાજ્યસભામાં ૧૫૩ ના આંકડા પર પહોંચી ગયું છે, જે સરકારને બંધારણીય સુધારાઓ પસાર કરવા માટે જરૂરી બે-તૃતીયાંશ બહુમતીની અત્યંત નજીક લઈ જાય છે. ઝારખંડમાં શાસક I.N.D.I.A બ્લોકમાં થયેલા ક્રોસ-વોટિંગના આક્ષેપો વચ્ચે નથવાણીની આ જીત માત્ર એક બેઠક જીતવા પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સ્તરે મોટા બંધારણીય ફેરફારો કરવા માટે સરકારનો આત્મવિશ્વાસ વધારનારી ઘટના છે.
બંધારણીય સુધારાઓનો રોડમેપ અને ગણિત
સામાન્ય કાયદાઓ અને બંધારણીય સુધારા બિલો વચ્ચે મોટો તફાવત છે. બંધારણીય સુધારા માટે સંસદના બંને ગૃહોમાં ખાસ બહુમતી (બે-તૃતીયાંશ) અનિવાર્ય છે. મહિલા અનામત અને મતવિસ્તારોના સીમાંકન (Delimitation) જેવા રાષ્ટ્રીય મહત્વના મુદ્દાઓ પર સરકાર હવે ગંભીરતાથી આગળ વધી રહી છે, અને રાજ્યસભાનું આ નવું ગણિત સરકાર માટે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે. હાલમાં ગૃહની કુલ ક્ષમતા અને ખાલી પડેલી બેઠકો જોતા, પશ્ચિમ બંગાળની ખાલી બેઠકો પર જીત મેળવ્યા બાદ એનડીએની સંખ્યા ૧૫૭ સુધી પહોંચી શકે છે, જે જાદુઈ આંકડાની ખૂબ જ નજીક છે.
પ્રાદેશિક પક્ષોનું મહત્વ અને વાયએસઆરસીપી (YSRCP) ની ભૂમિકા
રાજ્યસભામાં એનડીએના ૧૫૩ સભ્યોમાં ભાજપના ૧૧૫ સભ્યો ઉપરાંત જેડીયુ (JD-U), ટીડીપી (TDP), અને અન્ય સાથી પક્ષોનું મજબૂત સમર્થન છે. પરંતુ, સાચો 'કિંગમેકર' રોલ વાયએસઆરસીપી (YSRCP) જેવા પ્રાદેશિક પક્ષો ભજવી રહ્યા છે, જેઓ ઔપચારિક રીતે ગઠબંધનનો ભાગ નથી પરંતુ મુદ્દા-આધારિત સમર્થન આપી રહ્યા છે. જો વાયએસઆરસીપીના ચાર સભ્યો સરકારને ટેકો આપે, તો સરકારની અસરકારક સંખ્યા ૧૬૧ સુધી પહોંચી શકે છે, જે તેમને લક્ષ્યાંકથી માત્ર ત્રણ મત દૂર રાખશે. આ પરિસ્થિતિ સરકારને અન્ય બિન-જોડાણવાદી પક્ષોને પોતાની તરફ ખેંચવા માટે અનુકૂળ તક પૂરી પાડે છે.
"લોકસભામાં બહુમતી હોવી અલગ વાત છે, પરંતુ રાજ્યસભામાં બે-તૃતીયાંશ બહુમતી મેળવવી એ સરકારની વૈચારિક અને વ્યૂહાત્મક જીત સમાન છે. જે રીતે એનડીએ પોતાની સંખ્યા વધારી રહ્યું છે, તે જોતા સ્પષ્ટ થાય છે કે આગામી દિવસોમાં સંસદમાં મોટા બંધારણીય સુધારાઓ જોવા મળી શકે છે."
— રાજકીય નિષ્ણાતનું વિશ્લેષણ
લોકસભા વિરુદ્ધ રાજ્યસભા: સરકાર માટે આગળનો પડકાર
જોકે, રાજ્યસભામાં મજબૂત સ્થિતિ હોવા છતાં લોકસભામાં પરિસ્થિતિ અલગ છે. મોટા બંધારણીય સુધારા માટે સરકારને લોકસભામાં પણ ૩૬૩ જેટલા સભ્યોનું સમર્થન જોઈએ છે, જે હાલમાં એનડીએ પાસે ઉપલબ્ધ સંખ્યા કરતાં થોડું વધારે છે. આનો સીધો અર્થ એ છે કે, ઉપલા ગૃહમાં ભલે સરકાર પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરી રહી હોય, પરંતુ લોકસભામાં મોટા ફેરફારો માટે વ્યાપક રાજકીય સર્વસંમતિ અને અન્ય વિરોધ પક્ષોના વિશ્વાસની જરૂર પડશે. પરિમલ નથવાણીની આ જીતે ચોક્કસપણે સરકાર માટે માર્ગ સરળ બનાવ્યો છે, પરંતુ અંતિમ સફળતા તો લોકશાહીના આ મહા-મંચ પર સાથી પક્ષો અને વિરોધ પક્ષો વચ્ચેના તાલમેલ પર જ નિર્ભર રહેશે.