કાઠમંડુ:  નેપાળનું ભૌગોલિક સ્થાન જોતા તે ચારે બાજુથી જમીનથી ઘેરાયેલો દેશ છે, જેના કારણે તેની આર્થિક જીવાદોરી સંપૂર્ણપણે ભારત સાથે જોડાયેલી છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, જે દેશના અર્થતંત્રમાં ભારતનો ફાળો ૬૩ ટકાથી વધુ છે, તે જ નેપાળ હવે ભારતીય વેપારીઓ અને માલસામાન પર ભારે કસ્ટમ ડ્યુટી લાદી રહ્યું છે. વાહનોમાં વપરાતા પેટ્રોલિયમથી લઈને સવારની ચામાં વપરાતી ખાંડ સુધીની દરેક વસ્તુ માટે ભારત પર ૧૦૦% નિર્ભર હોવા છતાં, નેપાળનું આ વલણ બંને દેશોના પરંપરાગત અને મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધોમાં તિરાડ પાડી રહ્યું છે. નેપાળ પાસે પોતાની કોઈ રિફાઇનરી નથી, અને તેનો સંપૂર્ણ પેટ્રોલિયમ પુરવઠો ભારતની પાઇપલાઇન દ્વારા જ પૂરો પાડવામાં આવે છે.

આંકડાકીય દૃષ્ટિએ જોઈએ તો, નેપાળનો ભારત સાથેનો વેપાર અંદાજે $૮.૦૨ બિલિયન સુધી પહોંચ્યો છે. નેપાળ તેની કુલ નિકાસનો ૬૭.૭૧% હિસ્સો ભારતને વેચીને પોતાનો ખજાનો ભરે છે, જેમાં એલચી, જ્યુટ અને પ્લાયવુડ જેવી ચીજો મુખ્ય છે. માત્ર વેપાર જ નહીં, પણ નેપાળમાં આવતા કુલ વિદેશી રોકાણ (FDI) નો ત્રીજો ભાગ પણ ભારત તરફથી આવે છે. જો ભારત માત્ર એક દિવસ માટે પણ પોતાનો સહયોગ પાછો ખેંચી લે અથવા નિકાસ રોકી દે, તો નેપાળના બજારોમાં હાહાકાર મચી શકે છે અને મોંઘવારી આસમાને પહોંચી શકે છે. ખાદ્ય સુરક્ષાના મામલે પણ નેપાળના રસોડા ભારતીય ખેતરોમાં પાકતા ચોખા અને ઘઉં પર નિર્ભર છે.

નિષ્ણાતો માને છે કે નેપાળનું આ આક્રમક કસ્ટમ વલણ તેને આર્થિક રીતે કંગાળ બનાવી શકે છે. જ્યારે પણ ભારત પોતાની સ્થાનિક જરૂરિયાતો માટે નિકાસ પર આંશિક પ્રતિબંધ લાદે છે, ત્યારે નેપાળમાં ભારે અછત સર્જાય છે. આવી સ્થિતિમાં ભારતીય માલ પર વધારાના ટેક્સ લાદવા એ નેપાળ માટે આત્મઘાતી સાબિત થઈ શકે છે. ભારત નેપાળને જીવનરક્ષક દવાઓ, લોખંડ અને ઓટોમોબાઈલનો સૌથી મોટો સપ્લાયર છે. જો મૈત્રીપૂર્ણ વેપારના સંબંધો જોખમાશે, તો નેપાળના સામાન્ય નાગરિકોનું જીવન મુશ્કેલ બની જશે, કારણ કે તેમની પાસે ભારત સિવાય અન્ય કોઈ સસ્તો કે ભરોસાપાત્ર વિકલ્પ ઉપલબ્ધ નથી.