મુંબઈ, તા.૨૨: પર્યાવરણ અને પક્ષી સંરક્ષણ ક્ષેત્રે ભારતે એક નવો ઐતિહાસિક ઈતિહાસ રચ્યો છે. મહારાષ્ટ્રના થાણે ખાતે ભારતનું સૌપ્રથમ AI-આધારિત પક્ષી અભયારણ્ય (AI-powered Bird Sanctuary) સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે. આધુનિક ટેકનોલોજી અને કુદરતી નિવસનતંત્રના સમન્વયથી તૈયાર કરાયેલા આ અભયારણ્યનો મુખ્ય હેતુ પક્ષીઓની વિવિધ પ્રજાતિઓનું વૈજ્ઞાનિક ઢબે રક્ષણ કરવું, તેમની હિલચાલ અને સ્થળાંતર પેટર્ન ટ્રેક કરવી તેમજ તેમના નિવાસસ્થાનનું યોગ્ય વ્યવસ્થાપન કરવાનો છે. આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ ગુલાબી ફ્લેમિંગો (હંસ) અને અન્ય વિદેશી પક્ષીઓને આકર્ષવા માટે રાજ્ય સરકારે થાણે ક્રીક ફ્લેમિંગો અભયારણ્ય (TCFS) ખાતે ₹૪૫ કરોડના 'ઇકો-નેચર પાર્ક' ને મંજૂરી આપી છે.

સ્માર્ટ ટેકનોલોજી કેવી રીતે કરશે કામ?

મુંબઈ અને નવી મુંબઈના પૂર્વ કિનારે સ્થિત આ અભયારણ્યમાં દર વર્ષે હજારો ગુલાબી ફ્લેમિંગો અને ૨૦૦થી વધુ પ્રજાતિઓના પક્ષીઓ આવે છે. આ અભયારણ્યને સ્માર્ટ બનાવવા માટે નીચે મુજબની ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરાશે:

· AI-સક્ષમ કેમેરા અને એકોસ્ટિક સેન્સર્સ: કેમેરા અને અવાજ પકડતા અદ્યતન સેન્સર્સ પક્ષીઓની છબીઓ તેમજ તેમના અવાજ (Call/Song) પરથી પ્રજાતિઓની તુરંત ઓળખ કરશે.

· બિના-વિક્ષેપ ડેટા કલેક્શન: પક્ષીઓને તેમના કુદરતી વાતાવરણમાં સહેજ પણ ખલેલ પહોંચાડ્યા વિના સંશોધકો માટે સચોટ ડેટા એકત્રિત કરવામાં આવશે.

· રિયલ-ટાઇમ એલર્ટ સિસ્ટમ: નિવાસસ્થાનને થતું નુકસાન, ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ કે પ્રદૂષણ જેવા સંભવિત જોખમો સામે AI સિસ્ટમ વન અધિકારીઓને તુરંત ચેતવણી મોકલશે.

પર્યાવરણ અને જૈવવિવિધતા માટે મોટો ફાયદો

ભારત ૧,૩૦૦થી વધુ પક્ષીઓની પ્રજાતિઓનું ઘર છે, પરંતુ ઝડપી શહેરીકરણ, પ્રદૂષણ અને આબોહવા પરિવર્તન (Climate Change) ના કારણે અનેક પ્રજાતિઓ પર લુપ્ત થવાનું જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે.

નિષ્ણાતોના મતે, AI ટૂલ્સ દ્વારા મળેલા આંકડાના આધારે વન વિભાગ અને પર્યાવરણવિદો પક્ષીઓના માળાઓ બનાવવાની પ્રક્રિયા, ખોરાકની ટેવો અને આબોહવા પરિવર્તનની તેમના પર પડતી અસરો અંગે લાંબા ગાળાના સંશોધનો કરી શકશે.

મુખ્ય બિંદુઓ (Quick Highlights):

· ઐતિહાસિક પહેલ: મહારાષ્ટ્રના થાણેમાં ભારતનું પ્રથમ AI-સંચાલિત પક્ષી અભયારણ્ય શરૂ.

· મોટું રોકાણ: થાણે ક્રીક ફ્લેમિંગો સેન્ચ્યુરી ખાતે ₹૪૫ કરોડનો ઇકો-નેચર પાર્ક નિર્માણ હેઠળ.

· ટેકનોલોજી: AI કેમેરા, અવાજ ઓળખતા એકોસ્ટિક સેન્સર્સ અને રિયલ-ટાઇમ ડેટા એનાલિટિક્સનો ઉપયોગ.

· મુખ્ય લક્ષ્ય: ૨૦૦થી વધુ પ્રજાતિઓ અને ગુલાબી ફ્લેમિંગોના સુરક્ષિત આવાસ તથા સંશોધનમાં સુધારો.