નવી દિલ્હી, તા. ૩: સુપ્રીમ કોર્ટે લિફ્ટ અકસ્માતો અંગે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતાં જાહેર ઉપયોગની લિફ્ટને મુસાફરોનું ઊભું પરિવહન કરતી સેવા અને કાયદાની દૃષ્ટિએ સામાન્ય વાહક સમાન ગણાવી છે. ન્યાયમૂર્તિ પામિડીઘંટમ શ્રી નરસિંહા અને ન્યાયમૂર્તિ આલોક અરાધેની ખંડપીઠે ૨૯ જુલાઈ, ૨૦૨૬ના રોજ ઓટિસ એલિવેટર કંપની ઇન્ડિયા વિરુદ્ધ રશ્મિ હાંડા સહિતના કેસમાં આ ચુકાદો આપ્યો હતો. કેસનો સત્તાવાર સંદર્ભ ૨૦૨૬ આઈએનએસસી ૭૫૬ તથા સિવિલ અપીલ નંબર ૪૦૮૧ ઓફ ૨૦૧૪ સાથે સિવિલ અપીલ નંબર ૧૬૦૨ ઓફ ૨૦૨૦ છે.

કોર્ટે કહ્યું કે લિફ્ટમાં પ્રવેશ્યા પછી મુસાફરનું તેના સંચાલન ઉપર કોઈ નિયંત્રણ રહેતું નથી. તે યાંત્રિક વ્યવસ્થા અથવા સંચાલક ઉપર સંપૂર્ણ આધારિત હોય છે. આ નબળી સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને લિફ્ટના ઉત્પાદક, સંચાલક અને સ્થળના માલિક ઉપર મુસાફરને સલામત રીતે એક માળેથી બીજા માળે પહોંચાડવાની સામાન્ય કરતાં વધુ ઊંચી ફરજ રહે છે. મુસાફરની સુરક્ષા માટે આ પક્ષોને સંયુક્ત તથા અલગ-અલગ રીતે જવાબદાર ઠરાવી શકાય છે.

કોર્ટે વિશેષરૂપે જણાવ્યું કે અકસ્માતગ્રસ્ત વ્યક્તિ અથવા તેના પરિવાર ઉપર પહેલાં એ નક્કી કરવાનો બોજ નાખી શકાય નહીં કે ઉત્પાદક, જાળવણી કરનાર કે ઇમારતના સંચાલકમાંથી કોની કેટલી ભૂલ હતી. અદાલત પીડિતને વળતરનો ઉપાય આપ્યા પછી સંબંધિત કરારો, તકનીકી નિયંત્રણ અને દરેક પક્ષની ભૂમિકાના આધારે આંતરિક જવાબદારીનો હિસ્સો નક્કી કરી શકે છે.

આ કેસ ૨૦ માર્ચ, ૨૦૦૩ના રોજ નવી દિલ્હીના લોધી રોડ સ્થિત રિસર્ચ એન્ડ એનાલિસિસ વિંગના કાર્યાલયમાં બનેલા કરુણ અકસ્માત સાથે સંકળાયેલો છે. અગિયારમા માળેથી નીચે આવી રહેલી લિફ્ટમાં કુલ ૧૩ લોકો હતા. લિફ્ટ છઠ્ઠા અને સાતમા માળની વચ્ચે અટકી જતાં બચાવ કામગીરી શરૂ કરવામાં આવી હતી. પ્રથમ અધિકારીને સલામત બહાર કાઢવામાં આવ્યા બાદ બીજા અધિકારી વિપિન હાંડાને બહાર કાઢવામાં આવી રહ્યા હતા ત્યારે લિફ્ટ અચાનક પાંચથી સાત સેકન્ડ સુધી નીચે સરકી હતી. હાંડાની ગરદન લિફ્ટની છત અને માળ વચ્ચે દબાઈ જતાં તેમનું મૃત્યુ થયું હતું, જ્યારે બાકીના ૧૧ લોકોને બચાવી લેવામાં આવ્યા હતા.

વિપિન હાંડા ૪૬ વર્ષના રૉના ડિરેક્ટર કક્ષાના અધિકારી હતા. તેઓ ભારતીય મહેસૂલ સેવાના અધિકારી રહી ચૂક્યા હતા તથા અમેરિકામાં ભારતીય દૂતાવાસમાં પ્રથમ સચિવ અને પાકિસ્તાનમાં ભારતીય ઉચ્ચાયોગમાં કાઉન્સેલર તરીકે સેવા આપી ચૂક્યા હતા. તેથી તેમને માત્ર ‘ભૂતપૂર્વ રાજદૂત’ કહેવાને બદલે ‘ભૂતપૂર્વ રાજદ્વારી અને રૉ અધિકારી’ કહેવું વધુ સચોટ છે.

રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક વિવાદ નિવારણ આયોગે વર્ષ ૨૦૧૪માં હાંડા પરિવારને રૂ. ૩,૦૧,૪૮,૧૯૫નું વળતર આપવાનો હુકમ કર્યો હતો. આ રકમ ઉપર મૃત્યુની તારીખ ૨૦ માર્ચ, ૨૦૦૩થી વાર્ષિક ૯ ટકા વ્યાજ અને નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં ચુકવણી ન થાય તો વાર્ષિક ૧૨ ટકા વ્યાજ ચૂકવવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. જવાબદારીમાં ઓટિસ કંપનીનો હિસ્સો ૭૦ ટકા, મિલિટરી એન્જિનિયરિંગ સર્વિસનો ૨૫ ટકા અને રૉનો ૫ ટકા ઠરાવાયો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે આ વહેંચણીમાં હસ્તક્ષેપ કરવાનો ઇનકાર કર્યો છે.

કોર્ટ સમક્ષના રેકોર્ડ મુજબ અકસ્માત પહેલાં લિફ્ટમાં વારંવાર ખામી સર્જાતી હતી. ઓટિસને તેના વિશે અનેક પત્રો અને સંદેશાઓ દ્વારા જાણ કરવામાં આવી હતી. વીજદબાણની વધઘટને કારણે લિફ્ટ અટકતી હોવાનું કંપનીએ પોતે ઓળખી વીજદબાણ સ્થિરક લગાવવાની ભલામણ કરી હતી, પરંતુ તે ન લગાવવામાં આવે ત્યાં સુધી લિફ્ટને અસુરક્ષિત જાહેર કરાઈ નહોતી. કંપનીએ પોતાના મિકેનિકની હાજરી, જાળવણી અને ફરિયાદોના રજિસ્ટર રજૂ કર્યા નહોતા તેમજ રૉ અને મિલિટરી એન્જિનિયરિંગ સર્વિસના કર્મચારીઓને સલામત બચાવ પ્રક્રિયાની તાલીમ અપાઈ હોવાના પુરાવા પણ નહોતા.

સુપ્રીમ કોર્ટે ઓટિસની અપીલ ફગાવી દીધી છે. સાથે રશ્મિ હાંડાની અપીલ મંજૂર કરીને રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક વિવાદ નિવારણ આયોગને વળતરના હુકમના અમલ માટેની કાર્યવાહી કાયદા મુજબ આગળ વધારવાનો આદેશ આપ્યો છે.

વાયરલ લેખ અંગે જરૂરી સ્પષ્ટતા

વાયરલ થયેલા લેખનો મુખ્ય આધાર સાચા ચુકાદા ઉપર છે, પરંતુ તેમાં હાઉસિંગ સોસાયટીઓ માટે વાર્ષિક નિરીક્ષણ, ઇમરજન્સી એલાર્મ, જાળવણી રજિસ્ટર અને લિફ્ટ વપરાશકર્તાઓ માટે આપેલી સલામતી સૂચનાઓને જાણે સુપ્રીમ કોર્ટના સીધા ફરજિયાત આદેશો હોય તેમ રજૂ કરવામાં આવી છે. મૂળ ચુકાદામાં આવી કોઈ દેશવ્યાપી વિગતવાર સૂચિ અથવા અલગ માર્ગદર્શિકા જારી કરાઈ નથી. આ બાબતો વ્યવહારુ સલામતીના સારા ઉપાયો છે, પરંતુ તેને ચુકાદાના સત્તાવાર આદેશ તરીકે રજૂ કરવી યોગ્ય નહીં ગણાય. ઉપરાંત રૂ. ૩.૦૧ કરોડનું વળતર સુપ્રીમ કોર્ટે પ્રથમ વખત નક્કી કર્યું નથી; વર્ષ ૨૦૧૪ના ગ્રાહક આયોગના હુકમને સર્વોચ્ચ અદાલતે યથાવત્ રાખ્યો છે. 

લિફ્ટની સલામતી માટે 

રાખવાની ખાસ તકેદારી

લિફ્ટ અકસ્માતો ટાળવા હાઉસિંગ સોસાયટી, એપાર્ટમેન્ટ એસોસિએશન, ઓફિસ, હોટેલ, હોસ્પિટલ, મોલ તથા અન્ય ઇમારતના સંચાલકોએ નીચેના સલામતી ઉપાયોનું કડક પાલન કરવું જરૂરી છે:

• અધિકૃત અને અનુભવી એજન્સી દ્વારા લિફ્ટનું નિયમિત પ્રિવેન્ટિવ મેન્ટેનન્સ કરાવવું.

• લિફ્ટમાંથી અસામાન્ય અવાજ આવવો, અચાનક ઝટકા લાગવા, દરવાજો યોગ્ય રીતે બંધ ન થવો કે લિફ્ટ માળના લેવલથી ઉપર-નીચે અટકવા જેવી ફરિયાદોને તાત્કાલિક ગંભીરતાથી લેવી.

• લિફ્ટની મરામત, સર્વિસ, નિરીક્ષણ અને ખામી અંગેના તમામ રેકોર્ડ વ્યવસ્થિત રીતે સાચવી રાખવા.

• લાગુ પડતા રાજ્યના કાયદા અને નિયમો મુજબ લિફ્ટનું સમયસર સલામતી નિરીક્ષણ તથા લાઇસન્સ નવીનીકરણ કરાવવું.

• લિફ્ટમાં કોઈ ગંભીર ખામી કે અસુરક્ષિત સ્થિતિ જણાય તો સંપૂર્ણ મરામત અને તકનીકી ચકાસણી ન થાય ત્યાં સુધી તેનો ઉપયોગ બંધ રાખવો.

• ઇમરજન્સી એલાર્મ, ઇન્ટરકોમ, ટેલિફોન અથવા અન્ય સંચાર વ્યવસ્થા સતત કાર્યરત રાખવી.

• વીજ પુરવઠામાં વધઘટ થતી હોય તો નિષ્ણાતની સલાહ મુજબ યોગ્ય વીજ સુરક્ષા ઉપકરણો લગાવવા.

• સુરક્ષા કર્મચારીઓ, લિફ્ટ ઓપરેટર અને મેન્ટેનન્સ સ્ટાફને સલામત બચાવ કામગીરીની તાલીમ આપવી.

• લિફ્ટ અટકી જાય ત્યારે અપ્રશિક્ષિત વ્યક્તિએ દરવાજો ખોલવાનો કે મુસાફરોને બહાર કાઢવાનો પ્રયાસ ન કરવો.

• લિફ્ટની ક્ષમતા કરતાં વધુ વજન અથવા વધુ મુસાફરોને પ્રવેશવા ન દેવા.

• બાળકોને લિફ્ટમાં એકલા ન મોકલવા અને તેમને લિફ્ટના દરવાજા સાથે રમતા અટકાવવા.

• આગ, ભૂકંપ કે ગંભીર ઇમરજન્સીની સ્થિતિમાં શક્ય હોય ત્યાં સુધી લિફ્ટનો ઉપયોગ ન કરવો.

(ખાસ નોંધ: ઉપરોક્ત બાબતો લિફ્ટ સલામતી માટેના વ્યવહારુ અને જરૂરી ઉપાયો છે. સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદામાં આ તમામ મુદ્દાઓને અલગથી દેશવ્યાપી ફરજીયાત માર્ગદર્શિકા તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા નથી.)