તા. ૧૨ નવેમ્બર ર૦ર૬ વિક્રમ સંવત ર૦૮૩ કારતક સુદ – ૩ ગુરૂવાર
દેશની ૧ લાખથી વધુ સ્કુલોમાં માત્ર એક જ ટીચર
ભારતનું ‘ભવિષ્ય' ખતરામાં : સરકારી આંકડા ચોંકાવનારાઃ સ્કુલ શિક્ષણ સુધારાના પગલા લેવાયા છતાં ૧ લાખથી વધુ શાળાઓ એક જ શિક્ષકનાં ભરોસે ચાલે છેઃ એકલા આંધ્રમાં જ આવી ૧૬૦૦૦ સ્કૂલો
નવી દિલ્હી,તા.૩૦: ગામડાની સરકારી શાળાની કલ્પના કરો - જ્યાં ફક્ત એક જ શિક્ષક છે. તે ધોરણ ૧ થી ૫ સુધી હાજરી લે છે, ગણિત, વિજ્ઞાન અને હિન્દી શીખવે છે, મધ્યાહન ભોજનનો હિસાબ રાખે છે, અને પોસ્ટમેન તરીકે કામ કરે છે, કાગળકામ સંભાળે છે!જ્યારે એક જ શિક્ષક પર આખી શાળા ચલાવવાનું દબાણ કરવામાં આવે છે, ત્યારે આપણા ગરીબ અને ગ્રામીણ બાળકોનું ભવિષ્ય કેવી રીતે સુરક્ષિત રહેશે?રાજ્યસભામાં શિક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા રજૂ કરાયેલ સત્તાવાર ડેટા (UDISE+ 2025-26) આ કઠોર સત્યની પુષ્ટિ કરે છે. દેશભરમાં, ૧૦૦,૮૪૩ (૧૦૦,૦૦૦ થી વધુ) શાળાઓ હજુ પણ ફક્ત એક જ શિક્ષક સાથે પ્રગતિ કરી રહી છે
સરકારી આંકડા દર્શાવે છે કે દેશમાં ૧૦૦,૦૦૦ થી વધુ શાળાઓ એક જ શિક્ષક દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. આમાં સરકારી, સરકારી સહાયિત અને ખાનગી શાળાઓનો સમાવેશ થાય છે. એકલા આંધ્રપ્રદેશમાં આવી ૧૬,૦૦૦ થી વધુ શાળાઓ છે. આ આંકડા શિક્ષકોની નોંધપાત્ર અછત દર્શાવે છે, ભલે દેશનો એકંદર વિદ્યાર્થી-શિક્ષક ગુણોત્તર રાષ્ટ્રીય ધોરણોની અંદર હોય.
શિક્ષણ મંત્રાલય જણાવે છે કે વિદ્યાર્થી-શિક્ષક ગુણોત્તર પ્રાથમિક સ્તરે ૧૯, ઉચ્ચ પ્રાથમિક સ્તરે ૧૭, માધ્યમિક સ્તરે ૧૫ અને ઉચ્ચ માધ્યમિક સ્તરે ૨૩ છે. આ બધી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ હેઠળ નિર્ધારિત મર્યાદામાં છે. જો કે, એકલ-શિક્ષક શાળાઓના ડેટા દર્શાવે છે કે સારી રાષ્ટ્રીય સરેરાશ સ્થાનિક સ્તરે શિક્ષકની ઉપલબ્ધતામાં નોંધપાત્ર અસંતુલનને છુપાવે છે.
૨૦૨૫-૨૬ માટે UDISE+ ડેટા અનુસાર, ભારતમાં તમામ મેનેજમેન્ટ શ્રેણીઓમાં ૧૦૦,૮૪૩ શાળાઓ છે જેમાં ફક્ત એક જ શિક્ષક છે. આંધ્ર પ્રદેશ યાદીમાં ટોચ પર છે.
આંધ્ર પ્રદેશ ૧૬,૩૫૭ શાળાઓ સાથે યાદીમાં ટોચ પર છે, જે દેશના કુલ ૧૬% થી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે.
આ પછી ઝારખંડ (૯,૮૨૭) અને મહારાષ્ટ્ર (૯,૨૬૯) આવે છે.
કર્ણાટકમાં ૮,૦૪૨ આવી શાળાઓ છે, ઉત્તર પ્રદેશમાં ૭,૮૭૪, રાજસ્થાનમાં ૭,૨૦૦ અને પﾍમિ બંગાળમાં ૬,૭૬૯ શાળાઓ છે.
આ સાત રાજ્યો મળીને કુલ સિગલ-ટીચર શાળાઓના આશરે ૬૫% હિસ્સો ધરાવે છે.
આ સમસ્યા ગરીબ અથવા ભૌગોલિક રીતે મુશ્કેલ રાજ્યો સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ વિવિધ પ્રદેશોમાં વ્યાપક છે.
તેલંગાણામાં આવી ૪,૭૯૩, તમિલનાડુમાં ૩,૯૫૭ અને આસામમાં ૩,૧૫૯ શાળાઓ છે.
હિમાચલ પ્રદેશમાં ૩,૧૨૮, ઉત્તરાખંડમાં ૨,૬૫૫ અને છત્તીસગઢમાં ૨,૪૬૧ શાળાઓ છે.
બીજી બાજુ, કેરળમાં ૬૭, નાગાલેન્ડમાં ૩૫, સિક્કિમમાં ૩૧ અને લદ્દાખમાં ૨૮ શાળાઓમાં ફક્ત એક જ શિક્ષક છે.
દિલ્હીમાં સાત શાળાઓ અને આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓમાં એક શાળામાં ફક્ત એક જ શિક્ષક છે.
શિક્ષણ રાજ્યમંત્રી જયંત ચૌધરીએ આ માહિતી આપી
શિક્ષણ રાજ્યમંત્રી જયંત ચૌધરીએ રાજ્યસભામાં ખાલી શિક્ષક પદો અંગેના પ્રશ્નના જવાબમાં આ આંકડા આપ્યા હતા. જોકે પ્રશ્નમાં ખાસ કરીને સરકારી શાળાઓ માટે ડેટા માંગવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ એકલ-શિક્ષક શાળાઓ અંગે આપવામાં આવેલી માહિતીમાં તમામ પ્રકારના સંચાલન હેઠળની શાળાઓનો સમાવેશ થાય છે. મંત્રાલયે રાજ્ય દ્વારા મંજૂર કરાયેલા પદો અથવા ખાલી પદો વિશે માહિતી આપી ન હતી.
ખાલી પદો નિવૃત્તિ, રાજીનામા અને નોંધણીમાં ફેરફારને કારણે છે.
સરકારે જણાવ્યું હતું કે શિક્ષકોની ભરતી, નોકરીની સ્થિતિ અને નિમણૂક રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ વહીવટ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવે છે. તેમણે ખાલી જગ્યાઓ માટે નિવૃત્તિ, રાજીનામા, નવી જગ્યાઓનું નિર્માણ, સ્ટાફનું યોગ્ય વિતરણ અને નોંધણીમાં ફેરફાર (ગ્રામીણ, આદિવાસી અને મહત્વાકાંક્ષી જિલ્લાઓ સહિત) જવાબદાર ગણાવ્યા હતા.
સરકારે જણાવ્યું હતું કે રાજ્યોને પારદર્શક અને યોગ્યતા આધારિત ભરતી દ્વારા જગ્યાઓ ભરવા અને શિક્ષકોની જરૂરિયાતોનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. નિર્ધારિત વિદ્યાર્થી-શિક્ષક ગુણોત્તર જાળવવા માટે સમગ્ર શિક્ષા (સમગ્ર શિક્ષા) યોજના હેઠળ નાણાકીય સહાય પણ પૂરી પાડવામાં આવી હતી.(૪૦
(1:39 PM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
