નવી દિલ્હી : ભારતમાં જ્યારે પણ વન્યજીવન સંરક્ષણ અને ગાઢ જંગલોની વાત નીકળે ત્યારે સૌથી પહેલું નામ 'જીમ કોર્બેટ'નું યાદ આવે છે. એક સમયે ઉત્તરાખંડના પહાડોમાં જેમના નામ માત્રથી લોકો રાહતનો શ્વાસ લેતા હતા તેવા જીમ કોર્બેટ માત્ર એક કુશળ શિકારી જ નહોતા, પરંતુ પ્રકૃતિપ્રેમી, પ્રખર લેખક અને ભારતની વન્યજીવ સંપદાના મહાન રક્ષક હતા. ૨૫ જુલાઈ ૧૮૭૫ના રોજ નૈનિતાલમાં જન્મેલા આ મહાન વ્યક્તિત્વના જીવનનો શિકારીથી સંરક્ષક બનવાનો વળાંક અત્યંત પ્રેરણાદાયી છે.

નૈનિતાલની ખીણોમાં ઘડાયું બાળપણ અને જંગલો સાથે ઊંડો પ્રેમ

નૈનિતાલમાં જન્મેલા કોર્બેટે નાની ઉંમરે જ પિતાની છત્રછાયા ગુમાવી દીધી હતી. કુટુંબની આર્થિક પરિસ્થિતિ નબળી હોવાને કારણે તેઓ શેરવુડ કોલેજમાંથી ઉચ્ચ શિક્ષણ પૂરું કરી શક્યા નહીં અને નાની ઉંમરે જ કામધંધે લાગવું પડ્યું.

કુમાઉના ગાઢ જંગલો તેમની પાઠશાળા બન્યા હતા. બાળપણથી જ જંગલોમાં કલાકો વિતાવવાની તેમની આદતને કારણે તેઓ પ્રાણીઓની બોલી, તેમના પગના નિશાન અને જંગલની પલેપલની હિલચાલથી એવા વાકેફ થઈ ગયા કે આધુનિક સાધનો વગર પણ પ્રાણી ક્યાં છે તે ચોક્કસ કહી શકતા હતા.

જ્યારે માનવભક્ષી પ્રાણીઓનો આતંક ખતમ કરી 'મસીહા' બન્યા

૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં ઉત્તરાખંડના ચંપાવત વિસ્તારમાં એક માનવભક્ષી વાઘણે ભારે આતંક મચાવ્યો હતો. લોકોએ ઘરોમાંથી બહાર નીકળવાનું અને બાળકોને શાળાએ મોકલવાનું બંધ કરી દીધું હતું.

આવા વિષમ સંજોગોમાં જીમ કોર્બેટે પોતાના અનુભવ અને ધૈર્યના બળે ૧૯૦૭ માં આ વાઘણનો શિકાર કરી લોકોને ભયમુક્ત કર્યા હતા. ત્યારબાદ ૧૯૨૪ માં ગઢવાલમાં હાહાકાર મચાવનારા રુદ્રપ્રયાગના કુખ્યાત માનવભક્ષી દીપડાને પણ તેમણે જ ઠાર કર્યો હતો.

"કોઈ પણ વાઘ કે દીપડો પોતાની મરજીથી માનવભક્ષી બનતો નથી. જ્યારે તે વૃદ્ધ થાય છે, ઘાયલ થાય છે કે જંગલમાં તેનો કુદરતી શિકાર નથી મળતો ત્યારે જ તે માનવ વસ્તી તરફ વળે છે. આ સત્ય સમજાતાં જ મેં શિકાર છોડીને વન્યજીવોનું રક્ષણ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો."

— જીમ કોર્બેટ (પોતાના સંસ્મરણોમાં)

બંદૂક છોડી કેમેરો ઉપાડ્યો અને રચ્યો દેશનો પ્રથમ 'નેશનલ પાર્ક'

આ સત્ય સમજાતાં જ કોર્બેટે હંમેશા માટે શિકાર કરવાનો ત્યાગ કર્યો, બંદૂક નીચે મૂકી દીધી અને હાથમાં કેમેરો પકડીને વાઘ તેમજ અન્ય વન્યજીવોના રક્ષણ માટે સક્રિય બન્યા.

૧૯૩૬માં ભારતનો સૌથી પહેલો નેશનલ પાર્ક — 'હેલી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન' (હેલી નેશનલ પાર્ક) સ્થાપવામાં કોર્બેટે મુખ્ય સલાહકાર તરીકે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે તત્કાલીન ગવર્નર માલ્કમ હેલીને મનાવીને જંગલની સીમાઓ નક્કી કરાવી અને શિકાર પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મુકાવ્યો હતો.

પુસ્તકો દ્વારા વિશ્વને પરિચય અને આખરી વિસામો

'માઈન ઈટર્સ ઓફ કુમાઉ', 'ટેમ્પલ ટાઈગર' અને 'જંગલ લોર' જેવા તેમના સુપ્રસિદ્ધ પુસ્તકોએ વિશ્વ આખાને ભારતીય જંગલોની સુંદરતાનો પરિચય કરાવ્યો.

૧૯૪૭ માં ભારત આઝાદ થયા બાદ તેઓ કેન્યા સ્થાયી થયા હતા, જ્યાં ૧૯૫૫ માં તેમણે અંતિમ શ્વાસ લીધા હતા. ભારતમાં વન્યજીવો માટેના તેમના અતુલ્ય યોગદાનને માન આપીને જ દેશના પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનું નામ બદલીને 'જીમ કોર્બેટ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન' રાખવામાં આવ્યું, જે આજે પણ સમગ્ર વિશ્વમાં સંરક્ષણનું પ્રતીક બનીને ઊભું છે.