મુંબઈ: દેશની બેંકિંગ સિસ્ટમમાં વધારાની નાણાકીય તરલતા (લિક્વિડિટી સરપ્લસ)ને નિયંત્રિત કરવા અને ફુગાવાના જોખમને ડામવા માટે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ એક મોટું અને મહત્વપૂર્ણ કદમ ઉઠાવ્યું છે. ઓપન માર્કેટ ઓપરેશન્સ (OMO) હેઠળ ગત ગુરુવારે કેન્દ્રીય બેંકે સરકારી સિક્યોરિટીઝના વેચાણનો પ્રથમ તબક્કો સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કર્યો હતો. આ હરાજી પ્રક્રિયામાં RBIએ રોકાણકારો અને બેંકો પાસેથી ₹૫૦,૦૦૦ કરોડની બિડ સ્વીકારી હતી, જેને પગલે આ મસમોટી રકમ સીધી બેંકિંગ સિસ્ટમમાંથી પાછી ખેંચાઈને કેન્દ્રીય બેંકના હાથમાં આવી ગઈ છે.

RBI દ્વારા જાહેર કરાયેલા સત્તાવાર આંકડા મુજબ, આ હરાજીમાં વિવિધ પરિપક્વતા (મેચ્યોરિટી) ધરાવતા સરકારી બોન્ડનું વેચાણ કરવામાં આવ્યું હતું. જેમાં વર્ષ ૨૦૩૨ની મુદતવાળા બોન્ડ (વ્યાજ દર ૮.૨૮%) માટે સૌથી વધુ ₹૧૮,૮૪૦ કરોડની બિડ (કટ-ઓફ યીલ્ડ ૭.૦૦૯૦%) સ્વીકારાઈ હતી. આ ઉપરાંત, ૨૦૩૦ની પાકતી મુદત ધરાવતા ૫.૭૭% વ્યાજ દરવાળા બોન્ડ માટે ₹૧૨,૬૪૫ કરોડ અને ૭.૬૧% વ્યાજ દરવાળા બોન્ડ માટે ₹૧,૦૦૫ કરોડ સ્વીકારાયા હતા. જ્યારે ૨૦૨૯ની મુદતના ૭.૫૯% ના બોન્ડ માટે ₹૭,૦૦૫ કરોડ, ૬.૭૯% ના બોન્ડ માટે ₹૭,૨૫૫ કરોડ તથા ૨૦૩૧ની મુદતના ૬.૬૮% ના બોન્ડ માટે ₹૩,૨૫૦ કરોડની બોન્ડ બિડ મંજૂર કરવામાં આવી હતી.

અહેવાલ મુજબ, ૧૬ સપ્ટેમ્બર સુધીમાં દેશની બેંકિંગ પ્રણાલીમાં અંદાજિત ₹૭.૩૮ લાખ કરોડની સરપ્લસ રોકડ એકઠી થઈ ગઈ હતી. સિસ્ટમમાં નાણાંનો આ મોટો પ્રવાહ મુખ્યત્વે બે કારણોસર સર્જાયો હતો: પ્રથમ, FCNR-B (વિદેશી ચલણ) થાપણોમાં થયેલો નોંધપાત્ર વધારો જે બેંકોએ RBI સાથે બદલીને મોટી રકમ મેળવી હતી; અને બીજું, સરકારી કર્મચારીઓના પગાર તથા પેન્શન ચૂકવણી જેવા સરકારી ખર્ચાઓને કારણે સિસ્ટમમાં રોકડ વધી ગઈ હતી. બજારમાં વધુ પડતી રોકડ ફુગાવો (મોંઘવારી) વધારવાનું જોખમ ઊભું કરતી હોવાથી RBIને OMO સેલ્સનો આશરો લેવો પડ્યો છે.

બેંકિંગ ક્ષેત્રે લિક્વિડિટીનું સંતુલન જાળવી રાખવા માટે રિઝર્વ બેંકે કુલ ₹૧ લાખ કરોડના OMO વેચાણની યોજના બનાવી છે, જે ત્રણ તબક્કામાં પૂરી કરાશે. પ્રથમ તબક્કામાં ₹૫૦,૦૦૦ કરોડ એકત્ર કર્યા બાદ હવે બાકીના બે તબક્કામાં અનુક્રમે ₹૨૫,૦૦૦-૨૫,૦૦૦ કરોડની સિક્યોરિટીઝ વેચવામાં આવશે. કેન્દ્રીય બેંકના આ આકરા પગલાથી આગામી દિવસોમાં દેશની બેંકિંગ સિસ્ટમમાં રોકડ પ્રવાહ સામાન્ય અને નિયંત્રિત સ્તરે પાછો ફરવાની પૂરી શક્યતા છે.