તા. ૧૨ નવેમ્બર ર૦ર૬ વિક્રમ સંવત ર૦૮૩ કારતક સુદ – ૩ ગુરૂવાર
ગ્રાહક કોર્ટમાં રેકોર્ડ ૬ લાખ કેસ પેન્ડિંગઃ મહારાષ્ટ્રમાં ૩૨ વર્ષ જૂનો કેસ અનિર્ણિત
સુપ્રીમ કોર્ટે કંઝયૂમર વિવાદોના હલ માટે થઇ રહેલા વિલંબમાં દેશના કંઝયૂમર કમીશનના કામકાજ પર સવાલ ઉઠાવ્યા : દેશની તમામ કંઝયૂમર કોર્ટમાં ૫.૯૩ લાખ કેસ પેન્ડિંગ છે તેમાં ૭૬% કેસ ડિસ્ટ્રિક્ટ લેવલ એટલે કે જિલ્લા કમીશનમાં જ પેન્ડિંગ પડ્યા છે
હૈદરાબાદ તા.૯: દેશની સરકારે ૨૪ ડિસેમ્બર ૧૯૮૬ના રોજ, ગ્રાહક કોર્ટની સ્થાપના કરીને ગ્રાહકોનેને છેતરપિડીથી બચાવવા અને તેમના અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે ગ્રાહકો માટે મોટું પગલું ભર્યું છે પરંતુ જે વર્તમાન સ્થિતિ છે તે કઇક અલગ જ કહાની દર્શાવે છે. ગ્રાહકો ગ્રાહક કોર્ટમાં કેસ લઇને જાય છે પરંતુ તેને ન્યાય ક્યારે મળશે તેની આશા હોતી નથી.
આંકડા જણાવે છે કે દેશની તમામ કંજ્યૂમર કોર્ટમાં ૫.૯૩ લાખ કેસ પેન્ડિંગ છે તેમાં ૭૬% કેસ ડિસ્ટ્રિક્ટ લેવલ એટલે કે જિલ્લા કમીશનમાં જ પેન્ડિંગ પડ્યા છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ગ્રાહકોના વિવાદના હલમાં થઇ રહેલા વિલંબ પર ગંભીર ચિતા વ્યક્ત કરતા કંજ્યુમર કમીશનના કામકાજ પર સવાલ ઉઠાવ્યો છે.
સાથે જ નેશનલ કંજ્યૂમર ડિસ્પ્યૂટ્સ રિડ્રેસલ કમીશન (NCDRC)ના પ્રેસિડેન્ટના વધતા પેન્ડિંગ કેસ પર એક ડિટેલ્ડ રિપોર્ટ સોપવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. ETV Bharatના રિપોર્ટમાં આવો જાણીયે ગ્રાહક કોર્ટની શું છે સ્થિતિ?
ગ્રાહક કોર્ટમાં કેટલા કેસ પેન્ડિંગઃ દેશના કંજ્યૂમર વિવાદ સમાધાન સિસ્ટમ ઘણી વધારે પેન્ડિંગ કેસની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યું છે. કેન્દ્ર સરકારના લેટેસ્ટ આંકડા અનુસાર, કંજ્યૂમર કમીશનના ત્રણ સ્તર (રાષ્ટ્રીય, રાજ્ય અને જિલ્લા) પર કૂલ ૫.૯૩ લાખ (૫,૯૩,૧૦૯) કેસ પેન્ડિંગ છે. NCDRCમાં ૧૬,૯૧૫ કેસ, રાજ્ય કંજ્યૂમર કમીશનમાં ૧.૨૭ લાખ (૧,૨૭,૫૦૭) કેસ અને જિલ્લા કંજ્યૂમર કમીશનમાં ૪.૪૮ લાખ (૪,૪૮,૬૮૭) કેસ પેન્ડિંગ છે.
કૂલ પેન્ડિંગ કેસમાંથી ૭૬% જિલ્લા સ્તર પર છે, જ્યાં કંજ્યૂમર પર સૌથી પ્રથમ ફરિયાદ લઇને જાય છે. રિપોર્ટમાં મહારાષ્ટ્રના ૩૨ વર્ષ જૂના ગ્રાહક વિવાદને લઇને રાજ્ય કંજ્યૂમર કમીશન પાસે સૌથી જૂનો લંબિત કેસ ગણવામાં આવ્યો છે જ્યારે જમ્મુ કાશ્મીર, પશ્ચિમબંગાળ અને આસામમાં પણ કેટલાક કેસ લગભગ બે દાયકાથી ચાલી રહ્યા છે.
ગ્રાહક કોર્ટમાં કેસોની સંખ્યા વધવાનું મુખ્ય કારણ સ્ટાફની અછત હોવાનું બહાર આવ્યું છે. સરકારે અહેવાલ આપ્યો છે કે રાજ્ય અને જિલ્લા કમિશનમાં પ્રમુખો અને સભ્યો માટે ૮૬૪ પદ ખાલી છે. આ ખાલી જગ્યાઓના પરિણામે કાર્યકારી બેન્ચ ઓછી થાય છે અને કેસના નિકાલની ગતિ ધીમી પડે છે, જેના કારણે દેશની ગ્રાહક કોર્ટમાં ઘણા બધા કેસ પેન્ડિંગ રહે છે.
રાજ્યોમાં ૩૨થી ૧૫ વર્ષ જૂના કેસ આજે પણ ચુકાદાની રાહ જોઇ રહ્યા છે રાજ્યોમાં ૩૨થી ૧૫ વર્ષ જૂના કેસ આજે પણ ચુકાદાની રાહ જોઇ રહ્યા છે (Photo Credit; Getty Images)
ગ્રાહક કોર્ટમાં કેસ પેન્ડિંગ થવાના કારણો વિવાદ હલ માટે વૈકલ્પિક રીતનો લિમિટેડ ઉપયોગ. કેસના નિકાલમાં પારદર્શિતાનો અભાવ. ખાલી જગ્યાઓ અને અપૂરતા સ્ટાફને કારણે કામગીરી અવરોધાય છે. નેતૃત્વના હોદ્દાઓમાં ઓછું લિગ પ્રતિનિધિત્વ. પેન્ડિંગ કેસ ગ્રાહકોના વિશ્વાસને નબળી પાડે છે.
નિયમ મુજબ ત્રણ મહિનાની અંદર સમાધાનનો આદેશ છતાં મહારાષ્ટ્રમાં એક કેસ ૩૨ વર્ષથી લટકતો રહ્યોઃ ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, ૨૦૧૯ની કલમ ૩૮ (૭) હેઠળ, ફરિયાદોનો ઝડપથી નિકાલ કરવો જરૂરી છે. જે કેસોમાં વિશ્લેષણની જરૂર નથી તેનો ઉકેલ ત્રણ મહિનાની અંદર આવવો જોઇએ, જ્યારે અન્ય કેસોનો નિર્ણય પાંચ મહિનાની અંદર આવવો જોઇએ. સુપ્રીમ કોર્ટમાં રજૂ કરાયેલા તાજેતરના અહેવાલમાં મહારાષ્ટ્રના ૩૨ વર્ષ જૂના કેસ પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે, જે રાજ્ય ગ્રાહક આયોગ સમક્ષ સૌથી જૂનો પેન્ડિંગ કેસ છે. જમ્મુ અને કાશ્મીર, પશ્ચિમબંગાળ અને આસામમાં પણ ૨૦ વર્ષ જૂના કેસ છે જે અનિર્ણિત છે.
કેરલમમાં ૯૩% પદ ખાલીઃ કેરલમમાં ડિસ્ટ્રિક્ટ કમીશનના મંજૂર કરવામાં આવેલા સભ્ય પદોમાંથી લગભગ ૯૩% પદ ખાલી હતા જ્યારે કર્ણાટક, યુપી અને પશ્ચિમબંગાળમાં પણ ઘણા ઓછા હતા. મહારાષ્ટ્રમાં ૪૦ ડિસ્ટ્રિક્ટ કંજ્યૂમર કમીશન છે પરંતુ ૨૦૨૫માં ડેટાથી ખબર પડે છે કે મંજૂર કરવામાં આવેલા ૪૦ પદોના મુકાબલે માત્ર ૩૦ પ્રેસિડેન્ટ અને ૮૦ પદના મુકાબલે ૫૬ સભ્ય કામ કરી રહ્યા હતા. પ્રેસિડેન્ટના ૨૫% અને સભ્યોના ૩૦% પદ ખાલી હતા.
તેલંગાણામાં ૧૫ વર્ષ જૂનો કેસ આજે પણ ચાલે છેઃ તેલંગાણામાં ૧૨ ડિસ્ટ્રીક્ટ કમિશન છે. ૨૦૨૫માં ૧૨ સ્વીકૃત પ્રેસિડેન્ટ પદોમાંથી ૯ નિયુક્ત હતા. જ્યારે ૨૪ સભ્ય પદોમાંથી ૨૧ ભરેલા હતા. તેલંગાણામાં પ્રેસિડેન્ટના પદ ખાલી રહેવાનો દર ૨૫% અને સભ્યોના પદ ખાલી રહેવાનો દર ૧૨.૫% હતો. સુપ્રીમ કોર્ટ સાથે જોડાયેલી તાજેતરની સમીક્ષામાં જાણવા તેલંગાણામાં કંજ્યૂમર સાથે જોડાયેલા કેસ ૧૫ વર્ષથી વધુ સમયથી લંબિત છે.
કર્ણાટકમાં ૨૭.૯% કેસ ૩ વર્ષથી વધુ સમયથી પેન્ડિંગઃ કર્ણાટકમાં ૩૩ ડિસ્ટ્રિક્ટ કમીશન છે જેમાં મંજૂર કરવામાં આવેલા ૩૩ પદોમાંથી ૧૯ પ્રેસિડેન્ટ તૈનાત હતા (ખાલી પદોનો દર ૪૨.૪%) અને સભ્યોના પદ ખાલી રહેવાનો દર ૧૮.૨% હતો. કર્ણાટક માટે ઉપલબ્ધ ૨૦૨૫ના ડેટાથી ખબર પડે છે કે ૩,૩૦૧ કેસ ૦-૧ વર્ષથી, ૪,૦૫૪ કેસ ૧-૩ વર્ષથી અને ૨,૮૫૨ કેસ ૩ વર્ષથી વધુ સમયથી લંબિત હતા. રિપોર્ટમાં કરવામાં આવેલા લંબિત કેસમાંથી ૨૭.૯% કેસ ત્રણ વર્ષ કરતા વધુ જૂના હતા.
ઉત્તર પ્રદેશમાં ૬૧.૮% કેસ ૩ વર્ષથી પેન્ડિંગઃ યુપી તેના વિશાળ કદને કારણે અલગ તરી આવે છે તેમાં ૭૯ જિલ્લા કમિશન છે. અહીં મંજૂર કરવામાં આવેલા ૭૯ પદના મુકાબલે અસલમાં માત્ર ૪૪ પ્રેસિડેન્ટ તૈનાત છે જ્યારે સ્વીકૃત ૧૫૮ સભ્ય પદોમાંથી માત્ર ૮૧ ભરેલા હતા. પ્રેસિડેન્ટના લગભગ ૪૪% અને સભ્યોના ૪૯% પદ ખાલી હતા. ૨૦૨૫ના ડેટાસેટમાં રિપોર્ટ કરવામાં આવેલા કેસમાંથી ૯,૧૨૨ કેસ ત્રણ વર્ષથી વધુ જૂના હતા, જે રિપોર્ટ કરવામાં આવેલા લંબિત કેસના ૬૧.૮% ભાગ હતો.
ગ્રાહક કોર્ટમાં પેન્ડસીનો મુદ્દો સુપ્રીમ કોર્ટના ધ્યાન પર કેવી રીતે આવ્યો? ગ્રાહક આયોગના સભ્યોના પગાર અને ભથ્થાં સંબંધિત સુઓમોટો કાર્યવાહી દરમિયાન ગ્રાહક અદાલતોમાં પેન્ડિંગ કેસોનો મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ ઉભો થયો હતો. ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI)એ ગ્રાહક નિવારણ પ્રણાલીની સ્થિતિ અંગે ચિતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે એક અહેવાલ પર પ્રકાશ પાડ્યો જેમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે ૨૦૧૯માં દાખલ કરાયેલ ગ્રાહક કેસ ૨૦૨૨ સુધીમાં ફક્ત એક જ વાર સુનાવણી માટે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યો હતો, અને ૨૦૨૬ના મધ્ય સુધીમાં પણ આગામી સુનાવણી માટે કોઈ તારીખ નક્કી કરવામાં આવી ન હતી. આને ધ્યાનમાં રાખીને, CJIએ પ્રશ્ન કર્યો કે જો આ કામગીરીનું સ્તર હોય તો ગ્રાહક નિવારણ માટે કયા પ્રકારનું વિશેષ નિષ્ણાત મંચ બનાવવામાં આવ્યું છે.
સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે NCDRC પાસે માંગ્યા જવાબઃ સુપ્રીમ કોર્ટે રાજ્ય કંજ્યૂમર કમીશનમાંથી દર વર્ષે લંબિત કેસના આંકડા, સૌથી જૂના લંબિત કેસની જાણકારી અને ખાલી પદોનો અહેવાલ માંગ્યો છે. સાથે જ રાજ્યોના કંજ્યૂમર કેસના વિભાગોમાંથી ડેટા ભેગો કરવામાં મદદ કરવા કહેવામાં આવ્યું છે. કોર્ટે જિલ્લા કંજ્યૂમર ફોરમમાંથી છેલ્લા ત્રણ વર્ષથી કામકાજની જાણકારી પણ માંગી છે. આ જાણકારી ૨ અઠવાડિયામાં વિલંબ માટે CJI સૂર્યકાંત, જાસ્ટિસ જોયમાલ્ય બાગચી અને જાસ્ટિસ વી મોહનાની બેન્ચે NCDRCના પ્રેસિડેન્ટને પણ નિર્દેશ આપ્યો છે.
નેશનલ કંજ્યૂમર કમીશન પાસે કૂલ પડતર કેસોની સંખ્યા. કમીશનની રચના અને ખાલી જગ્યાઓ. વિવિધ બેન્ચનો સરેરાશ નિકાલ દર. પડતર કેસોનો બેકલોગ દૂર કરવા માટે જરૂરી અંદાજિત સમય. શું આયોગમાં સભ્યોની સંખ્યા વધારવાની જરૂર છે? રાજ્ય ગ્રાહક આયોગોમાં પડતર કેસોની વર્ષવાર સંખ્યા. સૌથી જૂના પડતર કેસોની વિગતો અને ખાલી જગ્યાઓની સંખ્યા. છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં જિલ્લા ગ્રાહક મંચોના પ્રદર્શનનો અહેવાલ.
સુપ્રીમ કોર્ટ માટે ગ્રાહક ન્યાય પ્રણાલીના ઝડપી નિરાકરણ માટે ઓડિટ પર વિચારણા કરી રહ્યું છેઃ સુપ્રીમ કોર્ટ ગ્રાહક ન્યાય પ્રણાલીનું દેશવ્યાપી ઓડિટ પર વિચાર કરી રહ્યું છે જેમાં લંબિત કેસ, ખાલી પદો, નિકાલ કામગીરી અને સંસ્થાકીય ક્ષમતાનો સમાવેશ થાય છે- જેથી હાલમાં પેન્ડિંગ કેસોની સંખ્યા વધુ હોવાથી ઝડપી નિરાકરણ માટે એક પદ્ધતિ સ્થાપિત કરી શકાય.
ઉચ્ચ નિકાલ દર, છતાં ઉચ્ચ પેન્ડન્સીઃ કેન્દ્ર સરકારે તાજેતરના સંસદીય આંકડા દર્શાવે છે કે સિસ્ટમમાં મોટી સંખ્યામાં કેસોનો પ્રવાહ સતત વધી રહ્યો છે. ૨૦૨૫માં NCDRCને ૩,૪૦૨ કેસ મળ્યા અને ૪,૯૦૮નો નિકાલ કરવામાં આવ્યો. સરકારના ૨૦૨૪ના વાર્ષિક અહેવાલ મુજબ, ગ્રાહક કમિશને કૂલ ૧૬૭,૧૧૨ કેસોની સામે ૧૬૫,૬૮૨ કેસોનો નિકાલ કર્યો, જેના પરિણામે વર્ષ માટે નિકાલ દર ૯૯.૧૪% થયો. જોકે, ૯૯% નિકાલ દરનો અર્થ એ નથી કે પેન્ડિંગ કેસોનો બેકલોગ દૂર થઇ રહ્યો છે. જો કોઇ કમિશન ૧૦,૦૦૦ નવા કેસ મેળવે છે અને ૯,૯૦૦ કેસનો નિકાલ કરે છે, તો તેનો નિકાલ દર ૯૯% છે, છતાં પેન્ડિંગ કેસોની સંખ્યામાં ૧૦૦નો વધારો થાય છે.
(9:53 AM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
