જમ્મુ: એક નવા વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ મુજબ, જમ્મુ કાશ્મીરના ઊંચા વિસ્તારો જેમાં પહેલગામ અને ગુલમર્ગ જેવા પ્રવાસન સ્થળો પણ સામેલ છે, ત્યાં છેલ્લા બે દાયકામાં તાપમાન લગભગ ૧ ડિગ્રી વધ્યું છે. આ અભ્યાસ હિમાલયની નાજુક ઇકોસિસ્ટમ પર ક્લાઈમેટ ચેન્જના વધતા પ્રભાવને દર્શાવે છે.

૧૯૮૦ થી ૨૦૨૪ ના સમયગાળા દરમિયાન જમ્મુ કાશ્મીરના ઊંચા પહાડી અને આબોહવા પ્રત્યે સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં તાપમાન વધારો નામનો આ અભ્યાસ ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેક્નોલોજી આઇઆઇટી ખડગપુરના સંશોધકો જીએસ ગોપીકૃષ્ણન, જયનારાયણન કુટ્ટીપ્પુરાથ અને વીએમ પ્રણવ ચંદ્રન દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો.

અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે સમગ્ર વિસ્તારમાં તાપમાનમાં વધારો એકસરખો નથી. ઓછી ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોની સરખામણીમાં મધ્યમ અને વધુ ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં તાપમાનમાં વધુ વધારો જોવા મળ્યો છે, આ ઘટનાને એલિવેશન ડિપેન્ડન્ટ વોર્મિંગ કહેવામાં આવે છે. સૌથી વધુ ગરમી શિયાળા દરમિયાન, ખાસ કરીને વધુ ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં દિવસના તાપમાનમાં નોંધવામાં આવી હતી.

સંશોધકોએ જમ્મુ કાશ્મીરમાં ઇન્ડિયા મેટિયોરોલોજિકલ ડિપાર્ટમેન્ટના દસ સ્ટેશનો જમ્મુ, શ્રીનગર, પહેલગામ, ગુલમર્ગ, કુપવાડા, કોકરનાગ, કાઝીગુંડ, બનીહાલ, બટોત અને ભદ્રવાહ માંથી મળેલા ડેટાનો ઉપયોગ કરીને ૧૯૮૦ થી ૨૦૨૪ સુધીના તાપમાનના રેકોર્ડનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું.

અભ્યાસના પરિણામો મુજબ, પહેલગામ અને ગુલમર્ગમાં છેલ્લા બે દાયકામાં તાપમાન લગભગ ૧ ડિગ્રી વધ્યું છે, જ્યારે મધ્યમ ઊંચાઈવાળા અનેક સ્ટેશનો પર પણ સરેરાશ તાપમાનમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે. 

સંશોધકો વધુ ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં શિયાળામાં તાપમાન વધવાનું મુખ્ય કારણ સપાટીના એલ્બિડોમાં થતા ફેરફારને માને છે, જ્યાં બરફનું સ્તર ઘટવાથી ઘેરા રંગની જમીન દેખાય છે જે વધુ સોલર રેડિયેશન શોષી લે છે. રાત્રિના તાપમાનમાં ઝડપી વધારા માટે હવામાં ભેજનું વધવું અને લોંગવેવ રેડિયેશનમાં વધારાને મુખ્ય કારણ માનવામાં આવ્યું છે. લેખકોએ ચેતવણી આપી છે કે જમ્મુ કાશ્મીરના પહાડી વિસ્તારોમાં સતત વધતી ગરમીની ગ્લેશિયરો, બરફની ચાદર, નદીઓના પ્રવાહ, જૈવવિવિધતા અને પાણીની સુરક્ષા પર ગંભીર અસર પડી શકે છે, જેનાથી હિમાલયના જળ સંસાધનો પર નિર્ભર લાખો લોકો પ્રભાવિત થઈ શકે છે.

અભ્યાસમાં એ પણ જાણવા મળ્યું છે કે અનેક હિલ સ્ટેશનો પર દિવસના તાપમાન કરતા રાતનું તાપમાન વધુ ઝડપથી વધી રહ્યું છે. મધ્યમ અને વધુ ઊંચાઈવાળા અનેક વિસ્તારોમાં લઘુત્તમ તાપમાન દર દાયકામાં ૦.૧ ડિગ્રીથી ૦.૫ ડિગ્રી સુધી વધ્યું, જે રાત્રે ઓછી ઠંડી હોવાનો સંકેત છે.

આ પરિણામો એ વાતના વધતા પુરાવાઓમાં વધુ માહિતી ઉમેરે છે કે પશ્ચિમી હિમાલય આબોહવા પરિવર્તનના કારણે ઝડપથી સંવેદનશીલ બની રહ્યો છે. તેનાથી આ વિસ્તારની નાજુક પહાડી ઇકોસિસ્ટમ અને જળ સંસાધનોને બચાવવા માટે મજબૂત અનુકૂલન વ્યૂહરચનાઓની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.