નવી દિલ્‍હી તા.૧૦: નબળા પડતા રૂપિયાને ટેકો આપવા માટે, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ ચલણ બજારમાં સ્‍થિરતા જાળવવા માટે કડક પગલાં લીધાં છે. કેન્‍દ્રીય બેંકે રૂપિયાને લગતા વિદેશી વિનિમય ડેરિવેટિવ ટ્રેડિગ માટેના નિયમોમાં ફેરફાર કર્યા છે. સ્‍પોટ માર્કેટ પર દબાણ ઓછું કરવા માટે, કેન્‍દ્રીય બેંકે રાજ્‍ય માલિકીની તેલ માર્કેટિગ કંપનીઓની દૈનિક ડોલર જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે એક ખાસ વિન્‍ડો ખોલવાનો પણ નિર્ણય લીધો છે.ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ રૂપિયાને ટેકો આપવા માટે ઘણા પગલાં જાહેર કર્યા છે. . આ ઉપરાંત, સટ્ટાને કાબુમાં લેવા, અનામત જોખમનું સંચાલન કરવા અને ચલણ હેજિંગને સુરક્ષિત રાખવા માટે પગલાં લેવામાં આવ્‍યા છે રૂપિયો હાલમાં ડોલર સામે ૯૬.૭૮ પર ટ્રેડ કરી રહ્યો છે. મે મહિનામાં, તે ૯૬.૯૫ ના રેકોર્ડ નીચા સ્‍તરે પહોંચ્‍યો. પરિણામે, ય્‍ગ્‍ત્‍ના તાજેતરના પગલાને રૂપિયાના ઘટાડાને રોકવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.

ભારતીય રિઝર્વ બેંકે કેટલાક વિદેશી વિનિમય સંબંધિત વ્‍યવહારોની પુનઃબુકિંગ પર પ્રતિબંધ મૂક્‍યો છે. નવા નિર્દેશ જારી કર્યા પછી, રદ કરાયેલા રૂપિયા-સંકળાયેલ ફોરેક્‍સ ડેરિવેટિવ કોન્‍ટ્રાક્‍ટ્‍સ હવે અધિકૃત ડીલરો દ્વારા પુનઃબુક કરવામાં આવશે નહીં. જો કે, હાલના નિયમો હેઠળ રોલઓવરને મંજૂરી આપવામાં આવશે.RBIએ વાસ્‍તવિક વ્‍યવસાયિક જરૂરિયાત અથવા અંતર્ગત જોખમના પુરાવા વિના વિદેશી વિનિમય ડેરિવેટિવ વ્‍યવહારોમાં પ્રવેશવા માટેની મર્યાદા પણ ઘટાડી છે. પહેલાં, આ મર્યાદા ઼૧૦૦ મિલિયન હતી, પરંતુ હવે તેને ઘટાડીને ઼૫ મિલિયન કરવામાં આવી છે.આ ફેરફાર એક્‍સચેન્‍જો પર ટ્રેડ થતા રૂપિયાને સંડોવતા ચલણ ડેરિવેટિવ વ્‍યવહારો પર પણ લાગુ થશે. આ નોંધપાત્ર જોખમ વિના મોટા વ્‍યવહારોમાં પ્રવેશવાનો અવકાશ મર્યાદિત કરશે.કેન્‍દ્રીય બેંકે ઼૨ મિલિયનથી વધુ રૂપિયાને સંડોવતા ચોક્કસ વિદેશી વિનિમય ડેરિવેટિવ વ્‍યવહારો માટે ફોરેન એક્‍સચેન્‍જ રિસ્‍ક રિઝર્વ (FERR) સિસ્‍ટમ રજૂ કરી છે.

આ હેઠળ, પાત્ર વ્‍યવહારો માટે અધિકૃત ડીલરોએ વ્‍યવહારના કુલ રૂપિયા મૂલ્‍યના ૨૦% RBI પાસે રોકડ અનામત તરીકે જાળવવાની જરૂર પડશે. આ નિયમ હેજિંગ કરંટ એકાઉન્‍ટ ફોરેન એક્‍સચેન્‍જ જોખમોને લાગુ પડે છે જ્‍યાં ગ્રાહક રૂપિયાનો ઉપયોગ કરીને વિદેશી ચલણ ખરીદે છે.વધુમાં, બેંકો અને અધિકૃત ડીલરોએ ગ્રાહકો પાસેથી લેખિત પુષ્ટિ મેળવવાની પણ જરૂર પડશે કે સમાન ટ્રેડિગ જોખમ બીજા અધિકૃત ડીલર દ્વારા હેજ કરવામાં આવ્‍યું નથી.

કેન્‍દ્રીય બેંકે વર્તમાન બજાર પરિસ્‍થિતિઓનું મૂલ્‍યાંકન કર્યા પછી આ પગલાની જાહેરાત કરી હતી. જોકે, તેણે સ્‍પષ્ટ કર્યું નથી કે આ સુવિધા કેટલા સમય સુધી અમલમાં રહેશે, ફક્‍ત એટલું જ કહ્યું કે તે આગામી સૂચના સુધી ચાલુ રહેશે. આ ખાસ વ્‍યવસ્‍થા હેઠળ, ત્રણેય તેલ કંપનીઓને બેંકિંગ સિસ્‍ટમ દ્વારા ડોલર મેળવવા માટે એક ચેનલ પૂરી પાડવામાં આવી છે. આરબીઆઈએ આ વ્‍યવસ્‍થા હેઠળ પૂરા પાડવામાં આવતા વિદેશી ચલણની રકમ જાહેર કરી નથી, કે વ્‍યક્‍તિગત વ્‍યવહારો પર કોઈ મર્યાદાની વિગતવાર માહિતી આપી નથી.

ઓઇલ વિતરણ કંપનીઓને ક્રૂડ ઓઇલ આયાત અને અન્‍ય વિદેશી ખર્ચ માટે ચૂકવણી કરવા માટે યુએસ ડોલરની જરૂર પડે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઇલ વેપાર મુખ્‍યત્‍વે ડોલરમાં દર્શાવવામાં આવે છે, તેથી રૂપિયા-ડોલર વિનિમય દરમાં વધઘટ આયાત ખર્ચ અને કંપનીઓની નાણાકીય જરૂરિયાતોને અસર કરી શકે છે.

કેન્‍દ્રીય બેંકે ચોક્કસ વિદેશી ચલણ વ્‍યુત્‍પન્ન વ્‍યવહારો કરવા માટેની મર્યાદા ડોલર ૧૦૦ મિલિયનથી ઘટાડીને ડોલર ૫ મિલિયન કરી છે. સુધારેલી મર્યાદા માન્‍ય સ્‍ટોક એક્‍સચેન્‍જો પર રૂપિયાને સંડોવતા એક્‍સચેન્‍જ-ટ્રેડેડ ચલણ વ્‍યુત્‍પન્ન પર પણ લાગુ પડે છે. આ પગલાનો ઉદ્દેશ્‍ય એ સુનિﾍતિ કરવાનો છે કે આયાત ચુકવણી અથવા નિકાસ જેવી મોટી ડેરિવેટિવ પોઝિશન્‍સ સહાયક હોય અને મુખ્‍યત્‍વે સટ્ટાકીય હેતુઓ માટે ઉપયોગમાં ન લેવાય.

આરબીઆઈએ ૨ મિલિયન ડોલરથી વધુના કાલ્‍પનિક મૂલ્‍યવાળા લાયક રૂપિયા-લિક્‍ડ ફોરેન કરન્‍સી ડેરિવેટિવ કોન્‍ટ્રાક્‍ટ્‍સ માટે ફોરેન એક્‍સચેન્‍જ રિસ્‍ક રિઝર્વ (FERR) આવશ્‍યકતા રજૂ કરી છે. રજિસ્‍ટર્ડ ડીલરોએ આરબીઆઈ સાથેના દરેક યોગ્‍ય વ્‍યવહારના રૂપિયા મૂલ્‍યના ૨૦% જેટલી રોકડ અનામત રકમ જાળવી રાખવાની રહેશે. આ આવશ્‍યકતા ચાલુ ખાતાના જોખમોને હેજ કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા કરારોને લાગુ પડે છે જ્‍યાં વપરાશકર્તાઓ રૂપિયા સામે વિદેશી ચલણ ખરીદે છે.

રજિસ્‍ટર્ડ ડીલરોએ ફોરેક્‍સ ડેરિવેટિવ કોન્‍ટ્રાક્‍ટ્‍સમાં પ્રવેશતા વપરાશકર્તાઓ પાસેથી બાંયધરી મેળવવી અને જાળવી રાખવી આવશ્‍યક છે જે પુષ્ટિ કરે છે કે સમાન જોખમ બીજા ડીલર દ્વારા હેજ કરવામાં આવ્‍યું નથી. આ આવશ્‍યકતાનો હેતુ સમાન જોખમના ડબલ હેજિગને રોકવા અને બજારની સ્‍થિતિમાં સુધારો કરવાનો છે.

આ પગલાં ડોલર માટે સટ્ટાકીય માંગ ઘટાડી શકે છે અને ટૂંકા ગાળાની અસ્‍થિરતાથી રાહત આપી શકે છે. જોકે, આ ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ, વિદેશી રોકાણ પ્રવાહ અને વૈશ્વિક ડોલરની ગતિવિધિઓ સહિતના વ્‍યાપક પરિબળો પર આધાર રાખશે. ૨ ઓક્‍ટોબરના રોજ પૂરા થયેલા સપ્તાહમાં ભારતના વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારમાં ૧૨.૯૫ બિલિયન ડોલરનો ઘટાડો થયો હતો અને તે ૭૩૪.૬૦ બિલિયન ડોલર થયો હતો, જે સતત ચોથા સાપ્તાહિક ઘટાડાનો સંકેત આપે છે.

RBI એ ૧૨ ઓક્‍ટોબરથી ઇન્‍ડિયન ઓઇલ, ભારત પેટ્રોલિયમ અને હિન્‍દુસ્‍તાન પેટ્રોલિયમની દૈનિક વિદેશી ચલણ જરૂરિયાતો સીધી રીતે પૂર્ણ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. આનાથી ડોલર ખરીદવા માટે આ કંપનીઓને ખુલ્‍લા વિદેશી ચલણ બજાર પર આધાર રાખવાની જરૂરિયાત દૂર થશે.

જ્‍યારે આ તેલ આયાત કરતી કંપનીઓ પાસેથી ડોલરની માંગ બજારમાંથી પાછી ખેંચી લેવામાં આવે છે ત્‍યારે આ રૂપિયા પરના દબાણને ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે