હમ્પી, તા.૦૬: ભારતના પૌરાણિક રહસ્યો અને સ્થાપત્યકળાની અજાયબી સમું વિજયા વિઠ્ઠલ મંદિર હાલ વૈશ્વિક સ્તરે ભારે આકર્ષણ જમાવી રહ્યું છે. કર્ણાટકના ઐતિહાસિક શહેર હમ્પીમાં તુંગભદ્રા નદીના કિનારે સ્થિત આ મંદિરમાં પથ્થરના સ્તંભો પર માત્ર હાથ અડાડતાં કે હળવી થાપ મારતાં જ સંગીતના સાત સૂર ગૂંજી ઉઠે છે. યુનેસ્કોની વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ્સમાં સામેલ આ મંદિરના ૫૬ સંગીતમય થાંભલાઓ (મ્યુઝિકલ પિલર્સ) પાછળનું ૬૦૦ વર્ષ જૂનું ભારતનું બેજોડ વિજ્ઞાન આજે પણ દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓ અને સંશોધકોને આશ્ચર્યચકિત કરી રહ્યું છે.

ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર વિઠ્ઠલજીને સમર્પિત આ મંદિરનું નિર્માણ ૧૫મી સદીમાં વિજયનગર સામ્રાજ્યના રાજા દેવરાય બીજાના શાસનકાળમાં શરૂ થયું હતું. ત્યારબાદ મહાન શાસક કૃષ્ણદેવરાયે આ મંદિરનો વિસ્તાર કરીને તેને અત્યંત ભવ્ય અને કલાત્મક રૂપ આપ્યું હતું. મંદિર પરિસરમાં એક જ પથ્થરમાંથી કંડારેલો વિશાળ પથ્થરનો રથ પણ આવેલો છે, પરંતુ અહીં આવતા પ્રવાસીઓ માટે સૌથી મોટું અજૂબો મંદિરના મહામંડપમાં આવેલા પથ્થરના સ્તંભો છે.

આ મુખ્ય મંડપમાં કુલ ૫૬ કોતરણીવાળા મોટા સ્તંભો આવેલા છે, જેમાંથી પ્રત્યેકની આસપાસ સાત-સાત નાના ઉપ-સ્તંભો કંડારવામાં આવ્યા છે. આ નાનકડા સ્તંભો પર હળવો આઘાત કરતાં જ માત્ર સારેગામાપધનીના સૂર જ નહીં, પરંતુ વીણા, મૃદંગમ, તબલા અને ઘંટડી જેવા પારંપરિક ભારતીય વાદ્યોનો કાનપ્રિય રણકાર ઉત્પન્ન થાય છે. આ સ્તંભોની રચના એવી રીતે કરવામાં આવી છે કે પ્રાચીન સમયમાં નર્તકો અને સંગીતકારો આ જ પથ્થરોના ધ્વનિ પર નૃત્ય અને સંગીતની પ્રસ્તુતિ કરતા હતા.

બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન અંગ્રેજોને શંકા ગઈ હતી કે ભારતીયોએ આ પથ્થરોની અંદર કોઈ ગુપ્ત ધાતુ, લાકડું કે પોલાણ ધરાવતું યંત્ર છુપાવેલું છે. આ રહસ્ય જાણવા માટે એક અંગ્રેજ અધિકારીએ બે થાંભલા વચ્ચેથી કાપી નાખ્યા હતા. પરંતુ તપાસ દરમિયાન અંદરથી કશું જ ન મળ્યું અને તે સંપૂર્ણપણે સો ટકા નક્કર ગ્રેનાઇટ પથ્થર જ સાબિત થયા હતા. બ્રિટિશરો દ્વારા કાપવામાં આવેલા આ બે સ્તંભો આજે પણ મંદિર પરિસરમાં ભારતની પ્રાચીન સ્થાપત્ય ક્ષમતાના સાક્ષી રૂપે મોજૂદ છે.

ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ અને વૈજ્ઞાનિકોના મતે, આ સ્તંભો કોઈ સામાન્ય ગ્રેનાઇટમાંથી બનાવવામાં આવ્યા નથી. પ્રાચીન ભારતીય શિલ્પકારોએ એવા વિશિષ્ટ ગ્રેનાઇટ પથ્થરોની પસંદગી કરી હતી જેમાં સિલિકા અને આયર્ન (લોખંડ) નું પ્રમાણ ખૂબ જ ઊંચું હતું. આ ધાતુયુક્ત પથ્થરોને ચોક્કસ માપ, ઘનતા અને ખૂણા સાથે એવી રીતે કંડારવામાં આવ્યા હતા કે જેથી તેમાં કુદરતી ધ્વનિ કંપન (રેઝોનન્સ) પેદા થાય અને તેમાંથી વિવિધ વાદ્યો જેવા સૂર રેલાય.

ઐતિહાસિક વારસાના જતન માટે હાલમાં આ સંગીતમય સ્તંભોને સ્પર્શ કરવા પર તંત્ર દ્વારા આંશિક નિયંત્રણો મૂકવામાં આવ્યા છે જેથી આ અમૂલ્ય ધરોહરને નુકસાન ન પહોંચે. આ મંદિર માત્ર ધાર્મિક આસ્થાનું કેન્દ્ર નથી પરંતુ પ્રાચીન ભારતની ધ્વનિશાસ્ત્ર (Acoustics) અને સ્થાપત્યકળાની શ્રેષ્ઠતાનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે. ભારત સરકાર અને પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા આ ઐતિહાસિક વિરાસતને સુરક્ષિત રાખીને ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે જાળવી રાખવાના સતત પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે.