રાજકોટઃ અત્‍યાર સુધી આપણે એવું જ માનતા હતા કે અંતરિક્ષમાં શૂન્‍યાવકાશ હોવાથી ત્‍યાં કોઈ અવાજ મુસાફરી કરી શકતો નથી અને બ્રહ્માંડ સંપૂર્ણપણે શાંત છે. પરંતુ આધુનિક વિજ્ઞાન અને નાસાના વૈજ્ઞાનિકોએ તાજેતરમાં જ આ માન્‍યતા તોડી નાખી છે. વૈજ્ઞાનિકોએ પૃથ્‍વીથી કરોડો પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલા એક મહાકાય બ્‍લેક હોલનો અસલી અવાજ રેકોર્ડ કર્યો છે. આ અવાજ સાંભળીને ભલભલાના રૂંવાડા ઊભા થઈ જાય તેવો ભયાનક છે.

અકિલાના વાચક ભાઈઓ, બહેનો અને વડીલો માટે વિજ્ઞાન, અવકાશ અને અવનવી શોધોની રોમાંચક સફર ફરી એકવાર શરૂ થઈ રહી છે. અત્‍યાર સુધી આપણે બ્‍લેક હોલ અને તેની ભયાનક શક્‍તિઓ વિશે ઘણી વાતો જાણી છે. પણ આજે આપણે એક એવા રહસ્‍ય પરથી પડદો ઉઠાવીશું જે સીધો આપણા કાન અને બ્રહ્માંડના સર્જન સાથે જોડાયેલો છે. શું આ અનંત બ્રહ્માંડનો પોતાનો કોઈ અવાજ છે?

શાળાના વિજ્ઞાનમાં આપણને શીખવવામાં આવતું કે અવાજને મુસાફરી કરવા માટે હવા કે માધ્‍યમની જરૂર પડે છે. અંતરિક્ષમાં હવા નથી, એટલે ત્‍યાં બિલકુલ નીરવ શાંતિ છે. જો તમારી બાજુમાં કોઈ મોટો બોમ્‍બ ફૂટે, તો પણ તમને અંતરિક્ષમાં તેનો અવાજ સંભળાય નહીં. પરંતુ, અમેરિકાની અંતરિક્ષ સંસ્‍થા નાસાના વૈજ્ઞાનિકોએ આ વાતને આંશિક રીતે ખોટી સાબિત કરી છે.

વૈજ્ઞાનિકોએ પૃથ્‍વીથી પચ્‍ચીસ કરોડ પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલા 'પર્સિયસ' નામના આકાશગંગાઓના સમૂહ તરફ પોતાના મશીનો ગોઠવ્‍યા. તેમણે જોયું કે આ આકાશગંગાઓની વચ્‍ચે પુષ્‍કળ પ્રમાણમાં ગરમ વાયુઓ અને ધૂળના વાદળો છવાયેલા છે. આ વાયુઓ એટલા બધા ઘટ્ટ છે કે તેમાંથી અવાજના તરંગો સહેલાઈથી પસાર થઈ શકે છે. આ જ આકાશગંગાના કેન્‍દ્રમાં એક અતિ વિશાળ બ્‍લેક હોલ આવેલો છે.

જ્‍યારે વૈજ્ઞાનિકોએ આ બ્‍લેક હોલમાંથી નીકળતા દબાણના તરંગોને પકડ્‍યા અને તેને આપણા કાન સાંભળી શકે તેવા અવાજમાં રૂપાંતરિત કર્યા, ત્‍યારે દુનિયાભરના વિજ્ઞાનીઓ સ્‍તબ્‍ધ રહી ગયા. આ અવાજ કોઈ ડરામણી ફિલ્‍મના બેકગ્રાઉન્‍ડ મ્‍યુઝિક જેવો, અત્‍યંત ઘેરો અને ગુંજતો હતો. જાણે કોઈ મોટો રાક્ષસ શ્વાસ લઈ રહ્યો હોય તેવો આ અવાજ સાબિત કરે છે કે બ્‍લેક હોલ માત્ર વસ્‍તુઓને ગળતો નથી, પણ પ્રચંડ ઊર્જા અને ધ્‍વનિ પણ બહાર ફેંકે છે!

આ શોધ આપણા ભારતીય દર્શનશાષાની પણ યાદ અપાવે છે. આપણા ઋષિમુનિઓ હજારો વર્ષોથી કહેતા આવ્‍યા છે કે આખું બ્રહ્માંડ એક ધ્‍વનિમાંથી જ ઉત્‍પન્ન થયું છે, જેને નાદ બ્રહ્મ અથવા ઓમકાર કહેવાય છે. આધુનિક વિજ્ઞાન પણ હવે એ જ દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે કે બ્રહ્માંડની દરેક વસ્‍તુ, નાનામાં નાનો અણુ અને મોટામાં મોટો બ્‍લેક હોલ, એક ચોક્કસ ધ્રુજારી (કંપન) પર કામ કરે છે અને તેમાંથી સતત એક અદ્રશ્‍ય અવાજ પેદા થઈ રહ્યો છે.(૩૮.૨૩)

અવાજને કેવી રીતે રેકોર્ડ કરાયો? અંતરિક્ષમાં માઈક્રોફોન કામ કરતા નથી. તેથી વૈજ્ઞાનિકોએ બ્‍લેક હોલની આસપાસ રહેલા ગરમ વાયુઓની ધ્રુજારી (એક્‍સ-રે ડેટા) ને પકડી પાડી. ત્‍યારબાદ કમ્‍પ્‍યુટરની મદદથી તે ધ્રુજારીને બરાબર સત્તાવન ગણી ઊંચી આવૃત્તિમાં ફેરવી, જેથી માણસના કાન તેને અવાજ તરીકે સાંભળી શકે. વિજ્ઞાનની ભાષામાં આ પ્રક્રિયાને 'સોનિફિકેશન' કહેવાય છે.

સૌથી નીચો અને ઘેરો સ્‍વર નાસાએ પકડેલો આ અવાજ બ્રહ્માંડમાં અત્‍યાર સુધી નોંધાયેલો સૌથી નીચો સ્‍વર છે. તે મનુષ્‍યના કાનની સાંભળવાની ક્ષમતા કરતા કરોડો ગણો નીચો છે. આ અવાજના તરંગો બ્‍લેક હોલની આસપાસ હજારો પ્રકાશવર્ષ સુધી ફેલાયેલા છે, જે આસપાસના વાતાવરણને ગરમ રાખવાનું કામ કરે છે.

બ્રહ્માંડ એક વિશાળ સંગીત વાદ્ય છે જેમ ગિટારના તાર છેડવાથી અવાજ ઉત્‍પન્ન થાય છે, તેમ સિમ્‍યુલેશન થિયરી મુજબ આખું બ્રહ્માંડ ઊર્જાના અદ્રશ્‍ય તારોથી ગૂંથાયેલું છે. બ્‍લેક હોલમાંથી આવતો આ અવાજ સાબિત કરે છે કે બ્રહ્માંડ એક વિશાળ જીવંત માળખું છે, જે સતત ધબકી રહ્યું છે અને પોતાનું એક અનોખું સંગીત વગાડી રહ્યું છે.