નવી દિલ્હી : ભારતમાં બદલાતા હવામાનના મિજાજે શૈક્ષણિક જગત સામે મોટો પડકાર ઉભો કર્યો છે. સામાન્ય રીતે જે ગરમી મે મહિનાના અંતમાં જોવા મળતી હતી, તે હવે એપ્રિલ મહિનામાં જ રૌદ્ર સ્વરૂપ ધારણ કરી રહી છે. આ વર્ષે એપ્રિલમાં જ તાપમાનનો પારો ૪૦ થી ૪૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચી જતાં અનેક રાજ્યોને શાળાઓમાં ઉનાળુ વેકેશન વહેલું જાહેર કરવાની ફરજ પડી છે. ૨૦૨૬ના ગ્લોબલ રેન્કિંગ મુજબ, વિશ્વના ૧૦૦ સૌથી ગરમ શહેરોમાંથી ૯૫ શહેરો માત્ર ભારતમાં જ છે, જે સ્થિતિની ગંભીરતા દર્શાવે છે.
વહેલા વેકેશનની વધતી જતી જરૂરિયાત
હવામાન વિભાગ (IMD) ની 'હીટવેવ' ની ચેતવણીઓ વચ્ચે વાલીઓ પોતાના બાળકોના સ્વાસ્થ્યને લઈને ચિંતિત છે. ઉત્તર પ્રદેશના નોઈડાથી લઈને મુંબઈ સુધીના વાલીઓનું માનવું છે કે નાના બાળકો આ આકરી ગરમીમાં બીમાર પડી શકે છે. ઓડિશા સરકારે સ્થિતિને પારખીને ૨૭ એપ્રિલથી જ તમામ સરકારી અને ખાનગી શાળાઓમાં વેકેશન જાહેર કરી દીધું છે. છત્તીસગઢમાં પણ ૨૦ એપ્રિલથી રજાઓ શરૂ થઈ ગઈ છે. છેલ્લા ત્રણ વર્ષથી (૨૦૨૨-૨૦૨૬) સતત એવું જોવા મળી રહ્યું છે કે ગરમી વહેલી આવવાને કારણે શાળાઓનું શૈક્ષણિક કાર્ય ખોરવાય છે.
શૈક્ષણિક કેલેન્ડરની મર્યાદાઓ અને પડકારો
નિષ્ણાતોના મતે, ભારતનું શૈક્ષણિક કેલેન્ડર દાયકાઓ જૂની ધારણાઓ પર આધારિત છે કે ભીષણ ગરમી મે મહિનાના મધ્યમાં શરૂ થાય છે. પરંતુ હવે જ્યારે એપ્રિલમાં જ લૂ (Heatwave) વાઈ રહી છે, ત્યારે માત્ર રજાઓ વહેલી કરવાથી કામ નહીં ચાલે. શાળાઓએ વર્ષમાં ઓછામાં ઓછા ૨૨૦ થી ૨૫૦ દિવસ શૈક્ષણિક કાર્ય કરવું ફરજિયાત હોય છે. જો ઉનાળામાં રજાઓ લાંબી કરવામાં આવે, તો અભ્યાસક્રમ પૂરો કરવો મુશ્કેલ બને છે. આથી, શૈક્ષણિક સત્રના સમયમાં જ મૂળભૂત ફેરફાર કરવાની માંગ ઉઠી રહી છે.
વચગાળાનો રસ્તો: હાઇબ્રિડ મોડ અને પાણીની ઘંટડી (Water Bell)
ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્ય પ્રદેશ જેવા રાજ્યોએ હાલમાં વેકેશન જાહેર કરવાને બદલે શાળાના સમયમાં ફેરફાર કર્યો છે. પ્રાથમિક શાળાઓ સવારે ૭:૩૦ થી ૧૨:૩૦ સુધી કાર્યરત કરવામાં આવી છે જેથી બપોરના આકરા તાપથી બાળકો બચી શકે. ઉત્તરાખંડમાં બાળકોને હાઇડ્રેટેડ રાખવા માટે 'વોટર બેલ' (પાણી પીવા માટેની વિશેષ ઘંટડી) ની નવીન પહેલ શરૂ કરવામાં આવી છે. ઘણી શાળાઓ હવે કોવિડ સમયના અનુભવનો ઉપયોગ કરીને ઓનલાઈન અથવા હાઇબ્રિડ મોડમાં ક્લાસ ચલાવવાનું વિચારી રહી છે.
ભવિષ્યની રણનીતિ: ક્લાયમેટ-રિસ્પોન્સિવ અભિગમ
નિષ્ણાતો માને છે કે ભારતની મોટાભાગની શાળાઓમાં એસી કે સેન્ટ્રલ કૂલિંગ સિસ્ટમ નથી, તેથી બાળકોને માત્ર વર્ગખંડમાં જ નહીં પણ મુસાફરી દરમિયાન પણ ગરમીનો સામનો કરવો પડે છે. સમય આવી ગયો છે કે ભારત સરકાર અને શિક્ષણ બોર્ડ સાથે મળીને એક એવું 'ક્લાયમેટ-રિસ્પોન્સિવ' કેલેન્ડર બનાવે જે બદલાતા હવામાન સાથે લવચીક (Flexible) હોય. માત્ર દર વર્ષે ઉતાવળમાં નિર્ણય લેવાને બદલે, એક કાયમી માળખું ઊભું કરવું જરૂરી છે જેથી બાળકોનું શિક્ષણ અને સ્વાસ્થ્ય બંને સચવાઈ રહે.