નવી દિલ્હી : દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે સેક્સ વર્કર્સના અધિકારો, વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને શારીરિક સ્વાયત્તતાના પક્ષમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે પોતાની મરજીથી આ વ્યવસાય સાથે જોડાયેલી પુખ્ત વયની વ્યક્તિઓને માત્ર તેમના વ્યવસાયના કારણે ગુનેગાર ગણી શકાય નહીં. જસ્ટિસ જે બી પારડીવાલા અને જસ્ટિસ આર મહાદેવનની ખંડપીઠે આદેશ આપ્યો છે કે પોલીસ તંત્ર દરોડા દરમિયાન આવા લોકોને કસ્ટડીમાં લઈ શકે નહીં કે તેમની ઈચ્છા વિરુદ્ધ બળજબરીથી કોઈ પુનર્વસન કાર્યક્રમોમાં મોકલી શકે નહીં.
અદાલતે માનવ તસ્કરી અને વ્યાપારી શોષણને રોકવા માટેના અનૈતિક વ્યાપાર નિવારણ કાયદા (ITPA)ની વિવિધ જોગવાઈઓની ઊંડાણપૂર્વક સમીક્ષા કરતી વખતે આ મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું હતું. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે માનવ તસ્કરી કરવી, બળજબરીથી શોષણ કરવું અને વેશ્યાગૃહ ચલાવવું એ ચોક્કસપણે ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ છે, પરંતુ પુખ્ત વયની વ્યક્તિઓ દ્વારા પરસ્પર સહમતિથી કરવામાં આવતું સ્વેચ્છિક સેક્સ વર્ક ભારતીય કાયદા હેઠળ કોઈ પણ પ્રકારે ગુનો બનતું નથી.
ન્યાયાધીશોની બેંચે માનવ તસ્કરીનો ભોગ બનલી લાચાર વ્યક્તિઓ અને પોતાની મુક્ત મરજીથી આ વ્યવસાય પસંદ કરનારા પુખ્ત વયના લોકો વચ્ચે એક સ્પષ્ટ તફાવત રેખા દોરી છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે સત્તાવાળાઓ અથવા પોલીસ તંત્ર કોઈપણ દરોડા દરમિયાન એવું માની ન શકે કે ત્યાંથી મળી આવેલી દરેક વ્યક્તિને બચાવવાની કે તેના ફરજિયાત પુનર્વસનની જરૂરિયાત છે. જ્યાં કોઈ પુખ્ત વ્યક્તિ પોતાની મુક્ત ઈચ્છાથી આ વ્યવસાયમાં સામેલ હોય, ત્યાં તેમને બળજબરીથી મુક્ત કરાવવાનો કે રેસ્ક્યૂ કરવાનો કોઈ પ્રશ્ન જ ઊભો થતો નથી.
સર્વોચ્ચ અદાલતે પોતાના ચુકાદામાં ભારે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે પુનર્વસન, સમાજના મુખ્ય પ્રવાહમાં પુનઃ એકીકરણ અથવા સંરક્ષણ ગૃહોમાં આશ્રય આપવા અંગેના તમામ નિર્ણયોમાં સંબંધિત વ્યક્તિની સહમતિ હંમેશા કેન્દ્રસ્થાને હોવી જોઈએ. લોકશાહીમાં રાજ્ય સરકારોની બંધારણીય ફરજ લોકોને સહાય આપવાની અને પુનર્વસનની પૂરતી તકો પૂરી પાડવાની છે, પરંતુ સરકાર કોઈપણ પુખ્ત નાગરિક પર તેની પોતાની ઈચ્છા વિરુદ્ધ કે તેની અસહમતિ છતાં કોઈ પણ પ્રકારનું પુનર્વસન જબરદસ્તીથી થોપી શકે નહીં.
અદાલતે અનૈતિક વ્યાપાર નિવારણ કાયદાની કલમ ૧૭ના વ્યાપક દુરુપયોગ અને તેની અમલીકરણ પ્રક્રિયા અંગે પણ ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. કોર્ટે નોંધ્યું કે આ વર્તમાન કાયદો ઘણીવાર વેશ્યાવૃત્તિ સંબંધિત પરિસ્થિતિઓમાં મળી આવતી દરેક વ્યક્તિ પ્રત્યે એકસમાન વલણ અપનાવે છે. કાયદાના અમલીકરણ વખતે એ બાબતની સંપૂર્ણ ઉપેક્ષા કરવામાં આવે છે કે તે વ્યક્તિની તસ્કરી થઈ હતી, તેને દબાણપૂર્વક લાવવામાં આવી હતી કે પછી તેણે પોતાની મરજીથી આ વ્યવસાયમાં પ્રવેશ કર્યો હતો.
નાગરિકોના વ્યક્તિગત અને બંધારણીય અધિકારોની રક્ષા માટે સુપ્રીમ કોર્ટે દેશભરના મેજિસ્ટ્રેટ્સને પણ ખાસ અને કડક ન્યાયિક નિર્દેશો જાહેર કર્યા છે. હવેથી પોલીસ દરોડા બાદ જ્યારે પણ કોઈ પુખ્ત વ્યક્તિને અદાલતમાં સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે, ત્યારે સંબંધિત મેજિસ્ટ્રેટે સૌથી પહેલા એક પ્રાથમિક તપાસ હાથ ધરવી પડશે. આ તપાસ દરમિયાન મેજિસ્ટ્રેટે પોતે જ ખાતરી કરવાની રહેશે કે તે વ્યક્તિ સ્વેચ્છાએ આ વ્યવસાયમાં રોકાયેલી છે કે કેમ અને તેની રજૂઆત કોઈ દબાણ વગરની છે.
આ સાથે જ મેજિસ્ટ્રેટે એ પણ જાણવું પડશે કે તે વ્યક્તિ પોતાની મરજીથી કોઈ સરકારી સંરક્ષણ ગૃહમાં જવા ઈચ્છે છે કે નહીં. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોઈ પણ વ્યક્તિની પોતાની અંગત ઈચ્છા કે નિર્ણયને માત્ર અસાધારણ સંજોગોમાં જ બદલી શકાશે, જેમ કે તેની સુરક્ષા સામે કોઈ ગંભીર ખતરો હોય અથવા માનવ તસ્કરી કરનારાઓએ તેના પર કોઈ નિયંત્રણ મેળવી લીધું હોય તેવા સ્પષ્ટ પુરાવા મળે. આવા વિશિષ્ટ કિસ્સાઓમાં પણ મેજિસ્ટ્રેટે તેમ કરવા પાછળના ચોક્કસ કારણો કોર્ટના રેકોર્ડ પર લેખિતમાં દર્શાવવા પડશે.
સુપ્રીમ કોર્ટે સેક્સ વર્કના કાનૂની દરજ્જા અંગેના અગાઉના અવલોકનોને પુનરાવર્તિત કરતા જણાવ્યું કે સ્વેચ્છિક સેક્સ વર્કર્સને ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ સામેની પોલીસ કાર્યવાહી દરમિયાન માત્ર ત્યાં હાજર હોવાને કારણે હેરાન કરી શકાય નહીં, ભોગ બનાવી શકાય નહીં કે કસ્ટડીમાં લઈ શકાય નહીં. કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓનું મુખ્ય ધ્યાન માત્ર માનવ તસ્કરીના નેટવર્ક, ગુનાહિત શોષણ અને બળજબરી પર જ કેન્દ્રિત હોવું જોઈએ. આ ચુકાદો એન્ટી-ટ્રાફિકિંગ અભિયાન અંતર્ગત સાચા પીડિતોને સુરક્ષા આપવાની સાથે પુખ્ત નાગરિકોના બંધારણીય અધિકારોનું સન્માન જાળવવાનો મજબૂત સંદેશ આપે છે.