​વોશિંગ્ટન / નવી દિલ્હી: ​વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની પરમાણુ ક્ષમતા અને લશ્કરી તાકાતમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે ત્યારે અમેરિકાની અગ્રણી પોલિસી થિંક-ટેન્ક ‘ફેડરેશન ઓફ અમેરિકન સાયન્ટિસ્ટ્સ’ (FAS) દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવેલા એક વિશેષ અહેવાલમાં સનસનાટીભર્યો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ નવા મૂલ્યાંકન અનુસાર, ભારત હાલ આશરે 190 જેટલા તૈયાર પરમાણુ બોમ્બ (ન્યુક્લિયર વૉરહેડ્સ) ધરાવે છે. આ ઉપરાંત, દેશમાં ઉપલબ્ધ લશ્કરી ગ્રેડના પ્લૂટોનિયમના જથ્થાના આધારે ભારત નજીકના ભવિષ્યમાં વધુ 35 કે તેથી વધુ પરમાણુ શસ્ત્રોનું ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

​અમેરિકી સંસ્થાના 'એન.યુ.સી. ઇન્ફોર્મેશન પ્રોજેક્ટ' હેઠળ તૈયાર કરાયેલા રિપોર્ટમાં જણાવ્યા અનુસાર, ભારત પાસે ઉપલબ્ધ 190 વૉરહેડ્સમાંથી 160થી વધુ પરમાણુ શસ્ત્રો સક્રિય રીતે ઓપરેશનલ લોન્ચર્સ અને ડિલિવરી સિસ્ટમ્સ (જેમ કે મિસાઇલ્સ, ફાઇટર વિમાનો અને સબમરીન) સાથે જોડેલા છે. જ્યારે બાકીના વૉરહેડ્સ નિર્માણ હેઠળની નવી અદ્યતન મિસાઇલ પ્રણાલીઓ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યા છે.

​પ્લૂટોનિયમ અનામત જથ્થો અને ઉત્પાદન ક્ષમતા

​અહેવાલમાં ઉલ્લેખ કરાયા મુજબ, ઇન્ટરનેશનલ પેનલ ઓન ફિસાઇલ મટિરિયલ્સના આંકડાઓને આધારે ભારત પાસે આશરે 730 કિલોગ્રામ વેપન-ગ્રેડ પ્લૂટોનિયમનો જથ્થો છે. જો એક પરમાણુ વૉરહેડ બનાવવા માટે સરેરાશ 4 કિલોગ્રામ પ્લૂટોનિયમનો ઉપયોગ ગણવામાં આવે, તો ભારત સૈદ્ધાંતિક રીતે 140થી લઈને 225 જેટલા પરમાણુ બોમ્બ બનાવી શકે તેટલી સામગ્રી ધરાવે છે.

​મુંબઈ સ્થિત ‘ભાભા એટોમિક રિસર્ચ સેન્ટર’ (BARC) ખાતે આવેલું 100 મેગાવોટનું ‘ધ્રુવ’ રિએક્ટર ભારત માટે પ્લૂટોનિયમ-239 ઉત્પાદનનું મુખ્ય સ્રોત રહ્યું છે. રિપોર્ટમાં અંદાજ લગાવાયો છે કે આ રિએક્ટર તેની ક્ષમતા મુજબ વાર્ષિક આશરે 140 કિલોગ્રામ જેટલું વેપન-ગ્રેડ પ્લૂટોનિયમ ઉત્પન્ન કરી શકે છે, જે વાર્ષિક 35 નવા પરમાણુ શસ્ત્રો બનાવવા માટે પૂરતું છે.

​પરમાણુ ક્ષમતાનું આધુનિકીકરણ અને 'ત્રિશૂળ' તાકાત

​ભારત પોતાની પરમાણુ ક્ષમતાને ત્રણેય પાંખો—જમીન, આકાશ અને સમુદ્ર (ન્યુક્લિયર ટ્રાયડ)—માં ઝડપથી આધુનિક બનાવી રહ્યું છે. જમીન આધારિત અગ્નિ શ્રેણીની મિસાઇલો, હવામાંથી પ્રહાર કરી શકતા મિરાજ અને રાફેલ જેવા ફાઇટર જેટ્સ તથા દરિયાની અંદરથી પ્રહાર કરવાની ક્ષમતા ધરાવતી અરિહંત શ્રેણીની પરમાણુ સબમરીનોને વધુ ઘાતક બનાવવામાં આવી રહી છે. રિપોર્ટમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે જેમ જેમ ભારત નવી લોન્ચિંગ સિસ્ટમ્સ વિકસાવશે, તેમ તેમ તેના પરમાણુ વૉરહેડ્સની સંખ્યામાં પણ વધારો થવાની શક્યતા છે.

​‘નો ફર્સ્ટ યુઝ’ નીતિ પ્રત્યે ભારત કટિબદ્ધ

​અમેરિકી રિપોર્ટમાં ભારતના પરમાણુ સામર્થ્યમાં સતત થઈ રહેલા વધારાનો દાવો કરાયો હોવા છતાં, અહેવાલમાં સ્વીકારવામાં આવ્યું છે કે ભારત પોતાની જવાબદાર પરમાણુ નીતિ પર કાયમ છે. ભારતે ૧૯૯૮ના પોખરણ-૨ અણુ પરીક્ષણો બાદ 'નો ફર્સ્ટ યુઝ' (પહેલા ઉપયોગ ન કરવો) અને 'ક્રેડિબલ મિનિમમ ડિટરન્સ' (વિશ્વસનીય ન્યૂનતમ અટકાયત ક્ષમતા)ની નીતિ અપનાવી હતી. તાજેતરમાં સંસદમાં પણ ભારત સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે દેશ પોતાની સુરક્ષા અને સાર્વભૌમત્વ જાળવવા માટે ન્યૂનતમ પરમાણુ રોકથામ ક્ષમતા રાખવાની નીતિ માટે પ્રતિબદ્ધ છે.