પ્રયાગરાજ: તા.૦૬ જ્યારે આપણે કોઈ વિશ્વવિખ્યાત વૈજ્ઞાનિકની કલ્પના કરીએ, ત્યારે લક્ઝુરિયસ લાઈફસ્ટાઈલ નજર સામે આવે છે. પરંતુ પ્રોફેસર અશોક સેન આ કલ્પનાથી સાવ અલગ છે. વિજ્ઞાન જગતના સૌથી ધનિક પુરસ્કારોમાંથી એક જીતવા છતાં, તેઓ આજે પણ અત્યંત સાદગીથી જીવે છે અને પોતાની ઓફિસ જવા માટે સાયકલનો ઉપયોગ કરે છે. IIT કાનપુરના આ તેજસ્વી ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીએ બ્રહ્માંડના રહસ્યો ઉકેલવામાં જે યોગદાન આપ્યું છે, તેની નોંધ આજે આખી દુનિયા લઈ રહી છે.
શિક્ષણ અને કારકિર્દીની સફર
અશોક સેને ૧૯૭૫માં પ્રેસિડેન્સી કોલેજમાંથી સ્નાતક થયા બાદ IIT કાનપુરમાંથી માસ્ટર્સ ડિગ્રી મેળવી હતી. તેમના જીવનમાં સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્ર (Theoretical Physics) તરફ વળવા માટે IIT કાનપુરનો મોટો ફાળો રહ્યો છે. ત્યારબાદ તેમણે અમેરિકાની સ્ટોની બ્રુક યુનિવર્સિટીમાંથી પીએચડી પૂર્ણ કર્યું અને ફર્મિલેબ તથા SLAC જેવી વિશ્વવિખ્યાત સંસ્થાઓમાં સંશોધન કાર્ય કર્યું. ૧૯૯૭થી તેઓ અલ્હાબાદ (હવે પ્રયાગરાજ) સ્થિત હરીશ-ચંદ્ર રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં ડિસ્ટિંગ્વિશ્ડ પ્રોફેસર તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે.
નોબેલ પ્રાઈઝ કરતાં પણ મોટો એવોર્ડ
વર્ષ ૨૦૧૨માં રશિયન ઉદ્યોગસાહસિક યુરી મિલ્નર દ્વારા સ્થાપિત 'ફંડામેન્ટલ ફિઝિક્સ પ્રાઈઝ' જીતનાર તેઓ પ્રથમ નવ વિજેતાઓમાંથી એક હતા. આ એવોર્ડની ઈનામી રકમ નોબેલ પ્રાઈઝ કરતાં પણ ઘણી વધારે હોવાનું કહેવાય છે. તેમને આ સન્માન 'સ્ટ્રિંગ થીયરી'માં તેમના ક્રાંતિકારી યોગદાન માટે મળ્યું હતું. તેમણે સાબિત કર્યું હતું કે વિવિધ સ્ટ્રિંગ થીયરીઓ વાસ્તવમાં એક જ મૂળભૂત સિદ્ધાંતના અલગ-અલગ પાસાઓ છે. બ્લેક હોલના રહસ્યો અને ભૌતિક વિજ્ઞાન વચ્ચેના જોડાણને સમજવા માટે તેમનું 'એન્ટ્રોપી ફંક્શન ફોર્મલિઝમ' આજે પણ માર્ગદર્શક માનવામાં આવે છે.
સન્માન અને સાદગીનો સમન્વય
પ્રોફેસર સેનને ભારત સરકાર દ્વારા ૨૦૦૧માં પદ્મશ્રી અને ૨૦૧૩માં પદ્મભૂષણથી નવાજવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત તેમને ડિરાક મેડલ, ઇન્ફોસીસ પ્રાઈઝ અને શાંતિ સ્વરૂપ ભટનાગર એવોર્ડ જેવા અનેક પ્રતિષ્ઠિત સન્માનો મળ્યા છે. આટલી પ્રસિદ્ધિ અને ધન હોવા છતાં, તેમનું વ્યક્તિત્વ જમીન સાથે જોડાયેલું છે. તેઓ માને છે કે સાચી મહાનતા ભપકામાં નહીં, પણ જ્ઞાનની સાધનામાં છે. તેમની સાદગીભરી જીવનશૈલી નવી પેઢીના વૈજ્ઞાનિકો માટે એક મોટું ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.