નવી દિલ્‍હી, તા.૨૭: ભારતીય લોકશાહીના ઇતિહાસમાં એક સીમાચિﾎરૂપ ચુકાદો આપતા સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્‍યંત મહત્‍વનો અને દૂરગામી ચુકાદો આપ્‍યો છે. બુધવારે મુખ્‍ય ન્‍યાયાધીશ સૂર્યકાંત અને ન્‍યાયાધીશ જોયમલ્‍યા બાગચીની બેન્‍ચે સ્‍પષ્ટ કર્યું કે, ચૂંટણી પંચ (ECI) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવતું ‘સ્‍પેશિયલ ઇન્‍ટેન્‍સિવ રિવિઝન' (SIR) સંપૂર્ણપણે બંધારણીય છે. કોર્ટે માન્‍યું કે છેલ્લા ચાર દાયકાથી મતદાર યાદીઓનું ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન થયું નથી, જેના કારણે ડુપ્‍લિકેટ નામો અને અચોક્કસતા વધી છે. આ ચુકાદાથી હવે ચૂંટણી પંચને શંકાસ્‍પદ દસ્‍તાવેજો ધરાવતા વ્‍યક્‍તિઓનાં નામ યાદીમાંથી દૂર કરવાનો સ્‍પષ્ટ અધિકાર મળી ગયો છે, જે મુક્‍ત અને ન્‍યાયી ચૂંટણી માટે અનિવાર્ય ગણાવ્‍યું છે.

૨૦૨૫ બિહાર વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલા શરૂ કરાયેલા મતદાર યાદીઓના સંપૂર્ણ સુધારા (SIR) ને કારણે ભારે રાજકીય હોબાળો મચી ગયો હતો. વિરોધ પક્ષોએ SIR દ્વારા મત ચોરીનો આરોપ લગાવ્‍યો હતો. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે હવે SIR પર એક મહત્‍વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્‍યો છે, જેમાં વિરોધ પક્ષો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા તમામ વાંધાઓને ફગાવી દીધા છે. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્‍યું હતું કે ચૂંટણી પંચને મતદાર યાદીની ચકાસણી કરવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે. ચુકાદો આપતા, ભારતના મુખ્‍ય ન્‍યાયાધીશ (CJI) ન્‍યાયાધીશ સૂર્યકાંતે કહ્યું, ‘અમારું માનવું છે કે ચૂંટણી SIR મુક્‍ત અને ન્‍યાયી ચૂંટણીઓની બંધારણીય અનિવાર્યતાને આગળ ધપાવે છે.'

સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયે કોંગ્રેસ, RJD, TMC અને અન્‍ય વિપક્ષી પક્ષોના વાંધાઓને ફગાવી દીધા છે. SIR ને પડકારતી અરજીઓમાં દાવો કરવામાં આવ્‍યો હતો કે ચૂંટણી પંચ પાસે બંધારણની કલમ ૩૨૬, જન પ્રતિનિધિત્‍વ અધિનિયમ, ૧૯૫૦ અને સંબંધિત નિયમો હેઠળ આટલો વ્‍યાપક SIR ચલાવવાનો અધિકાર નથી. પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના નિર્ણયમાં ચૂંટણી પંચના મતદાર યાદી તપાસવાના અધિકાર વિશે વાત કરી હતી.

અદાલતે આ કેસમાં નાગરિકતાના જટિલ પાસાને પણ ખૂબ જ સચોટ રીતે સ્‍પષ્ટ કર્યો છે. બેન્‍ચે જણાવ્‍યું કે ચૂંટણી પંચ પાસે મતદાર યાદી તૈયાર કરવા માટે નાગરિકતાની તપાસ કરવાની સત્તા છે, પરંતુ આ સત્તા માત્ર ‘મત આપવાના અધિકાર' પૂરતી જ મર્યાદિત છે. જો કોઈનું નામ વંશાવળીના દસ્‍તાવેજોના અભાવે યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવે, તો તેનો અર્થ એવો કતઈ નથી કે તે વ્‍યક્‍તિ ભારતનો નાગરિક મટી ગયો છે. નાગરિકતા અંગેનો અંતિમ નિર્ણય લેવાની સત્તા માત્ર નાગરિકતા અધિનિયમ, ૧૯૫૫ હેઠળના સક્ષમ અધિકારીઓ પાસે જ રહેશે. આમ, કોર્ટે પંચની સત્તા અને નાગરિકતાના કાયદા વચ્‍ચે એક સૂક્ષ્મ અને મજબૂત ભેદરેખા દોરી દીધી છે.

ADR અને યોગેન્‍દ્ર યાદવ જેવા અરજદારોની એ દલીલને કોર્ટે ફગાવી દીધી હતી કે આ એક ‘છૂપી NRC' જેવી પ્રક્રિયા છે. અરજદારોને ડર હતો કે દાયકાઓ જૂના દસ્‍તાવેજો ન હોવાને કારણે લાખો ગરીબ અને સ્‍થળાંતરિત મતદારો મતાધિકારથી વંચિત રહી જશે. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે સંતુલન જાળવતા આદેશ આપ્‍યો છે કે જેમના નામ ૨૦૦૩ની યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્‍યા છે, તેમના કેસ ચાર અઠવાડિયામાં સક્ષમ અધિકારીઓને મોકલવામાં આવે. આગામી ચૂંટણીઓ પહેલા આ તમામ કેસોની સુનાવણી પૂર્ણ કરવી પડશે, જેથી કોઈ પણ વાસ્‍તવિક ભારતીય નાગરિક અન્‍યાયનો ભોગ ન બને અને જો તેઓ સાચા સાબિત થાય તો તેમનું નામ તુરંત પુનઃસ્‍થાપિત કરવામાં આવે.

બિહારથી શરૂ થયેલી આ SIR પ્રક્રિયા હવે પશ્‍ચિમ બંગાળ અને અન્‍ય રાજ્‍યોમાં પણ વેગ પકડશે. ખાસ કરીને એવા કિસ્‍સાઓમાં જ્‍યાં માત્ર ‘ગેરહાજરી'ના આધારે નામો કમી થયા હતા, તેમને પણ પોતાની રજૂઆત કરવાની તક આપવામાં આવશે. ચૂંટણી પંચે કોર્ટમાં ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે, મળતક અને સ્‍થળાંતરિત મતદારોને દૂર કર્યા વિના ચૂંટણી પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા જાળવવી અશકય છે. સુપ્રીમ કોર્ટના આ આદેશ બાદ હવે રાજકીય પક્ષો અને મતદારો બંનેએ દસ્‍તાવેજોની ચોકસાઈ બાબતે વધુ સતર્ક રહેવું પડશે, કારણ કે હવે મતદાર યાદી એ માત્ર નામોની સૂચિ નથી, પરંતુ લોકશાહીની વિશ્વસનીયતાનો રિપોર્ટ કાર્ડ છે.