કારાકાસ : પ્રકૃતિની સૌથી ભયાનક આપત્તિ ગણાતા ભૂકંપ સામે હવે ટેકનોલોજી એક શક્તિશાળી કવચ બનીને સામે આવી રહી છે. વેનેઝુએલામાં તાજેતરમાં આવેલા વિનાશક ભૂકંપ દરમિયાન ગૂગલની 'અર્થક્વેક એલર્ટ સિસ્ટમ' (ભૂકંપ ચેતવણી સિસ્ટમ) એ લાખો લોકો માટે દેવદૂત સાબિત થઈને કામ કર્યું છે. જ્યારે ધરતી ધ્રુજવાનું શરૂ થાય તે પહેલાં જ કરોડો સ્માર્ટફોન પર એલર્ટ વાગી ગયું હતું. આ ટેકનોલોજી કેવી રીતે કામ કરે છે અને કેવી રીતે તે સેકન્ડોમાં લાખો લોકોના જીવ બચાવી શકે છે, તે હવે સમગ્ર વિશ્વ માટે કુતૂહલ અને ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.

સ્માર્ટફોન કેવી રીતે બની ગયા 'સેન્સર'?

ગૂગલની આ સિસ્ટમ તેના એન્ડ્રોઇડ ફોનમાં રહેલા 'એક્સીલેરોમીટર' (Accelerometer) સેન્સરનો ઉપયોગ કરે છે. આ સેન્સરનો મુખ્ય ઉપયોગ ફોનની સ્ક્રીનનું પરિભ્રમણ શોધવા માટે થાય છે, પરંતુ તે ધરતીના સૂક્ષ્મ કંપનોને પણ અનુભવી શકે છે. જ્યારે ભૂકંપ આવે છે, ત્યારે તે બે પ્રકારના તરંગો છોડે છે: ઝડપી અને હળવા 'પી-તરંગો' (P-waves) અને ત્યારબાદ આવતા વિનાશક 'એસ-તરંગો' (S-waves). ગૂગલની સિસ્ટમ પૂર્વનિર્ધારિત ઝડપથી મુસાફરી કરતા પી-તરંગોને પકડી લે છે અને તે ફોનમાંથી ગૂગલ સર્વર સુધી ડેટા પહોંચાડે છે. ત્યારબાદ સિસ્ટમ ત્વરિત ગણતરી કરીને અસરગ્રસ્ત વિસ્તારમાં ચેતવણી મોકલે છે.

૯૮ દેશોમાં ફેલાયેલું સુરક્ષા જાળું

આ સિસ્ટમની વિશેષતા એ છે કે તેને કામ કરવા માટે કોઈ ખાસ સરકારી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની જરૂર નથી. ગૂગલે ૨૦૨૧માં આ સેવાની શરૂઆત કરી હતી અને આજે તે વિશ્વના ૯૮ દેશોમાં કાર્યરત છે. જ્યારે પણ કોઈ ભૂકંપ આવે છે, ત્યારે ગૂગલ સર્વર્સ હજારો ફોનમાંથી આવતા ડેટાનું વિશ્લેષણ કરીને ભૂકંપનું ચોક્કસ સ્થાન અને તીવ્રતા નક્કી કરે છે. જો તીવ્રતા ૪.૫ કે તેથી વધુ હોય, તો તરત જ આસપાસના વિસ્તારના એન્ડ્રોઇડ ફોન પર ચેતવણી મોકલી દેવામાં આવે છે. વેનેઝુએલાના કિસ્સામાં, ૧.૪ મિલિયનથી વધુ લોકોને 'એક્શન લો' (તત્કાળ કાર્યવાહી) જેવી ગંભીર ચેતવણીઓ સમયસર મળી હતી.

"ચેતવણી એટલે જીવ બચાવવાની તક"

જોસ ફ્લોરેસ જેવા અનેક નાગરિકો, જેમને ભૂકંપના આંચકા અનુભવાય તે પહેલાં જ તેમના ફોન પર એલર્ટ મળ્યું હતું, તેઓ માને છે કે આ ટેકનોલોજી એક વરદાન છે. નિષ્ણાતોના મતે, ભૂકંપની ચેતવણી મળ્યા બાદ વ્યક્તિ પાસે જે થોડી સેકન્ડો હોય છે, તે દરમિયાન "ડ્રોપ, કવર એન્ડ હોલ્ડ" (નીચે નમી જવું, કોઈ ટેબલ નીચે આશરો લેવો અને પકડી રાખવું) જેવી સાવચેતી રાખવાથી મૃત્યુના જોખમને ઘટાડી શકાય છે. વેનેઝુએલામાં ૭.૫ની તીવ્રતાના શક્તિશાળી આંચકા છતાં આ સિસ્ટમે લાખો લોકોને સજાગ કરીને મોટી દુર્ઘટના ટાળવામાં મદદ કરી હોવાનું મનાઈ રહ્યું છે. ભવિષ્યમાં આ ટેકનોલોજી વધુ સચોટ બનતા ભૂકંપ જેવી પ્રાકૃતિક આપત્તિઓ સામે લડવાની માનવ ક્ષમતા અનેકગણી વધી જશે.