નવી દિલ્‍હી,તા.૫: ભારત વૈશ્વિક સ્‍તરે STEM (વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી, એન્‍જાિનિયરિગ અને ગણિત) શિક્ષણને પ્રોત્‍સાહન આપવા માટે સક્રિયપણે કામ કરી રહ્યું છે. IIT જેવી સંસ્‍થાઓમાં સુપરન્‍યુમરરી બેઠકો વધારવા અને વિજ્ઞાન શિક્ષણને મજબૂત બનાવવા જેવા પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. જોકે, સરકારી શાળાઓમાં વાસ્‍તવિકતા તદ્દન અલગ ચિત્ર રજૂ કરે છે. કેન્‍દ્ર સરકારે સંસદમાં રજૂ કરેલા ડેટા મુજબ દેશની આશરે ૪૯ ટકા સરકારી માધ્‍યમિક શાળાઓમાં હજુ પણ વિજ્ઞાન પ્રયોગશાળાની સુવિધાઓનો અભાવ છે. આનો અર્થ એ થયો કે લાખો વિદ્યાર્થીઓ પ્રયોગશાળાની સુવિધા વિના વિજ્ઞાનનો અભ્‍યાસ કરવા મજબૂર છે.

રાજસ્‍થાન અને બિહારમાં પરિસ્‍થિતિ ખાસ કરીને ચિતાજનક છે, જ્‍યાં મોટાભાગની સરકારી શાળાઓમાં વિજ્ઞાન પ્રયોગશાળાઓ જ નથી. તો ગુજરાતમાં પણ સ્‍થિતિ ખરાબ છે, ગુજરાતમાં માત્ર ૨૯.૨ ટકા સ્‍કૂલોમાં પ્રયોગશાળા છે, બાકીની ૭૦.૮ ટકા એટલે કે લગભગ ૭૧ ટકા સ્‍કૂલોમાં સાયન્‍સ લેબ જ નથી.

સરકાર દ્વારા શેર કરાયેલા ડેટા અનુસાર, રાજસ્‍થાન અને બિહાર વિજ્ઞાન પ્રયોગશાળાઓના સંદર્ભમાં સૌથી પાછળ છે. ૨૦૨૫-૨૬ શૈક્ષણિક સત્રમાં રાજસ્‍થાનની માત્ર ૨૦.૯ ટકા સરકારી માધ્‍યમિક શાળાઓમાં પ્રયોગશાળાઓ હતી, આનો અર્થ એ થયો કે લગભગ ૭૯ ટકા શાળાઓમાં આ સુવિધાઓનો અભાવ છે. બિહારમાં પણ આ જ પરિસ્‍થિતિ છે, માત્ર ૨૨.૯ ટકા સરકારી શાળાઓમાં વિજ્ઞાન પ્રયોગશાળાઓ છે. ત્‍યાર બાદ ૨૯.૨ ટકા સાથે ગુજરાત આવે છે, જ્‍યારે પﾍમિ બંગાળમાં આ આંકડો ૨૯. ૬ ટકા છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે ઘણા મોટા રાજ્‍યોમાં વિજ્ઞાન શિક્ષણ માટેનું માળખું અત્‍યંત નબળું છે.

કેન્‍દ્રીય શિક્ષણ રાજ્‍યમંત્રી જયંત ચૌધરીએ સંસદમાં ઉઠાવવામાં આવેલા પ્રશ્નના જવાબમાં સરકારી માધ્‍યમિક શાળાઓમાં વિજ્ઞાન પ્રયોગશાળાઓની સ્‍થિતિ અંગેનો ડેટા રજૂ કર્યો. ૨૦૨૩-૨૪ શૈક્ષણિક સત્રમાં દેશની ૫૦.૨ ટકા સરકારી માધ્‍યમિક શાળાઓમાં વિજ્ઞાન પ્રયોગશાળાઓ હતી. ૨૦૨૪-૨૫માં આ આંકડો થોડો વધીને ૫૦.૭ ટકા થયો હતો, પણ ૨૦૨૫-૨૬માં તે ઘટીને ૫૦.૧ ટકા થયો. આનો અર્થ એ થાય કે દેશભરની લગભગ ૪૯ ટકા સરકારી માધ્‍યમિક શાળાઓ હજુ પણ વિજ્ઞાન પ્રયોગશાળાઓ વિના કાર્યરત છે. પરિણામે, વિજ્ઞાન શિક્ષણ ફક્‍ત પાઠ્‍યપુસ્‍તકો સુધી જ સીમિત રહે છે અને વિદ્યાર્થીઓ પ્રેક્‍ટિકલ શિક્ષણના લાભોથી વંચિત રહે છે.

જ્‍યારે ઘણા રાજ્‍યો વિજ્ઞાન પ્રયોગશાળાઓની અછતનો સામનો કરી રહ્યા છે, ત્‍યારે દિલ્‍હી આ સંદર્ભમાં શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરનાર રાજ્‍ય તરીકે ઉભરી આવ્‍યું છે. સંસદમાં રજૂ કરાયેલી માહિતી અનુસાર, ૨૦૨૫-૨૬ શૈક્ષણિક સત્ર દરમિયાન દિલ્‍હીની ૯૯.૬ ટકા સરકારી માધ્‍યમિક શાળાઓમાં વિજ્ઞાન પ્રયોગશાળાઓ હતી. ગોવા બીજા ક્રમે છે, તેની ૮૯.૪ ટકા શાળાઓમાં પ્રયોગશાળાઓ છે, ત્‍યારબાદ પંજાબ ત્રીજા સ્‍થાને છે, જ્‍યાં ૮૨.૮ ટકા સરકારી માધ્‍યમિક શાળાઓ વિજ્ઞાન પ્રયોગશાળા સુવિધાઓ છે.

STEM શિક્ષણને પ્રોત્‍સાહન આપવું એ ભારત સરકાર માટે મુખ્‍ય પ્રાથમિકતા છે. વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી, એન્‍જાિનિયરિગ અને ગણિત જેવા વિષયોમાં વિદ્યાર્થીઓને મજબૂત પાયો પૂરો પાડવાનો ઉદ્દેશ્‍ય છે. IITમાં વધારાની બેઠકો સહિત અનેક પહેલો શરૂ કરવામાં આવી છે, જેમાં ખાસ કરીને છોકરીઓમાં ભાગીદારી વધારવા માટે શરૂઆત કરવામાં આવી છે.

જોકે, જો વિદ્યાર્થીઓને શાળા સ્‍તરે પ્રયોગશાળા સુવિધાઓની સુવિધાનો અભાવ હોય, તો વિજ્ઞાન શિક્ષણ સંપૂર્ણપણે સૈદ્ધાંતિક બનવાનું જોખમ રહે છે. વિજ્ઞાનમાં પ્રેક્‍ટિકલ પ્રયોગ અને વ્‍યવહારુ શિક્ષણ મહત્‍વપૂર્ણ છે. પરિણામે, વિજ્ઞાન પ્રયોગશાળાઓનો અભાવ ભવિષ્‍યમાં ઉચ્‍ચ શિક્ષણ અને સંશોધન માટે તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓની ગુણવત્તાને અસર કરી શકે છે