રાજકોટ : આજે જ્યારે આપણે દરેક ક્ષેત્રમાં મહિલાઓને અગ્રેસર જોઈએ છીએ, ત્યારે તેનો પાયો નાખનારા વીર નારીઓની કથા જાણવી ખૂબ જરૂરી છે. ભારતની મેડિકલ હિસ્ટ્રીમાં જ્યારે પણ મહિલા સશક્તિકરણની વાત આવે, ત્યારે આનંદીબાઈ જોશીનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લેવાય છે. 19મી સદીના રૂઢિચુસ્ત સમાજમાં તમામ અવરોધો તોડીને તેઓ દેશના પ્રથમ મહિલા MBBS ડોક્ટર બન્યા હતા.
દુઃખદ ઘટનાએ બદલી નાખ્યું જીવન
આનંદીબાઈનો જન્મ 31 માર્ચ, 1865ના રોજ મહારાષ્ટ્રના થાણેમાં થયો હતો. માત્ર 9 વર્ષની ઉંમરે તેમના લગ્ન ગોપાલરાવ જોશી સાથે થયા હતા. જ્યારે તેઓ માત્ર 14 વર્ષના હતા, ત્યારે તેમણે એક પુત્રને જન્મ આપ્યો, પરંતુ યોગ્ય તબીબી સારવારના અભાવે માત્ર 10 જ દિવસમાં તે બાળકનું મૃત્યુ થયું. આ આઘાતજનક ઘટનાએ આનંદીબાઈના જીવનનો માર્ગ બદલી નાખ્યો અને તેમણે સંકલ્પ કર્યો કે તેઓ પોતે ડોક્ટર બનશે જેથી અન્ય કોઈ માતાએ પોતાનું સંતાન ગુમાવવું ન પડે.
સાત સમંદર પારનો પડકાર
તે જમાનામાં સ્ત્રીઓ માટે શિક્ષણ મેળવવું પણ અઘરું હતું, ત્યારે અમેરિકા જઈને મેડિકલનો અભ્યાસ કરવો એ અશક્ય જેવું હતું. છતાં, તેમના પતિના મજબૂત ટેકાથી તેઓ 1883માં અમેરિકા પહોંચ્યા અને 'વુમન્સ મેડિકલ કોલેજ ઓફ પેન્સિલવેનિયા'માં એડમિશન મેળવ્યું. તેમણે જ્યારે તેમની ડિગ્રી પૂર્ણ કરી, ત્યારે મહારાણી વિક્ટોરિયાએ પણ તેમને અભિનંદન પાઠવ્યા હતા.
કેટલી હતી તે સમયે તેમની સેલેરી?
આનંદીબાઈ જ્યારે ભારત પરત ફર્યા, ત્યારે તેમનું ભવ્ય સ્વાગત થયું. તેમને તત્કાલીન પ્રિન્સલી સ્ટેટ કોલ્હાપુરના 'અલ્બર્ટ એડવર્ડ હોસ્પિટલ'માં લેડી ડોક્ટર-ઈન-ચાર્જ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો મુજબ, તે સમયે તેમનો માસિક પગાર ₹300 નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો. આજના જમાનામાં આ રકમ નાની લાગી શકે, પણ 1880ના દાયકામાં આ એક ખૂબ જ માતબર અને સન્માનજનક પગાર ગણાતો હતો.
કમનસીબે, કઠિન મહેનત અને અમેરિકાના હવામાનને કારણે તેઓ ક્ષય (TB) ના રોગનો શિકાર બન્યા અને માત્ર 21 વર્ષની ટૂંકી વયે તેમનું અવસાન થયું. આનંદીબાઈ ભલે લાંબુ જીવી ન શક્યા, પણ તેમણે ભારતની કરોડો દીકરીઓ માટે મેડિકલ ક્ષેત્રના દ્વાર ખોલી દીધા. આજે પણ તેમનું જીવન સંઘર્ષ અને અડગ મનોબળનું પ્રતીક છે.