નવી દિલ્હી : પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને બંધારણીય મર્યાદાઓ અંગે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતા સુપ્રીમ કોર્ટે બુધવારે કેન્દ્ર સરકારના ૭ જુલાઈ, ૨૦૨૧ના તે 'ઓફિસ મેમોરેન્ડમ' (OM)ને રદ કરી દીધો છે, જે હેઠળ પૂર્વ મંજૂરી વિના શરૂ થઈ ગયેલા પ્રોજેક્ટ્સને બાદમાં (પોસ્ટ-ફેક્ટો) પર્યાવરણીય મંજૂરી આપવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે સખત શબ્દોમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વહીવટી આદેશોના 'શોર્ટકટ' દ્વારા આવી કોઈ સિસ્ટમ બનાવી શકાય નહીં, પરંતુ તેના માટે પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, ૧૯૮૬ હેઠળ વિધિવત વૈધાનિક સૂચના (Statutory Notification) બહાર પાડવી ફરજિયાત છે.

સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચનો આકરો ચુકાદો

મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત, ન્યાયાધીશ જોયમલ્યા બાગચી અને ન્યાયાધીશ વિપુલ પંચોલીની પીઠે આ આદેશ સંભળાવ્યો હતો. ચુકાદો વાંચતા જસ્ટિસ બાગચીએ નોંધ્યું કે, "૨૦૦૬ની EIA (પર્યાવરણીય અસર મૂલ્યાંકન) સૂચના મુજબ કોઈપણ પ્રોજેક્ટ શરૂ થાય તે પહેલાં પૂર્વ પર્યાવરણીય મંજૂરી મેળવવી ફરજિયાત છે. ૨૦૨૧ના આ વહીવટી મેમોરેન્ડમ દ્વારા સરકારે એવા પ્રોજેક્ટ્સ માટે 'કાયમી માફી યોજના' જેવું માળખું ઊભું કરી દીધું હતું, જે બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૪ અને ૨૧નું સ્પષ્ટ ઉલ્લંઘન છે."

અગાઉની મંજૂરીઓ સુરક્ષિત, પણ હવે નવી અરજીઓ બંધ

કોર્ટે સામાન્ય જનતા અને ઉદ્યોગોના હિતને ધ્યાન માં રાખીને આ નિર્ણયને સંભવિત અસર (Prospective Effect) આપી છે. તેનો અર્થ એ કે ૨૦૨૧ના OM અથવા ૨૦૧૭ની નોટિફિકેશન હેઠળ અત્યાર સુધી અપાયેલી મંજૂરીઓ સુરક્ષિત રહેશે, સિવાય કે તેને અલગથી પડકારવામાં આવી હોય. પરંતુ, હવેથી આ નિયમ હેઠળ કોઈ નવી અરજીઓ સ્વીકારવામાં આવશે નહીં.

સરકાર પાસે હજુ પણ છે મર્યાદિત સત્તા

જોકે, કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કાયદા હેઠળ કેન્દ્ર સરકાર પાસે અપવાદરૂપ કેસોમાં સંકુચિત માફી યોજનાઓ લાવવાની સત્તા છે, પરંતુ તે માત્ર કાયદાકીય પ્રક્રિયા અને કલમ ૩ હેઠળની માન્ય સૂચના દ્વારા જ થઈ શકે છે, વહીવટી આદેશો દ્વારા નહીં. આ ઉપરાંત, સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાની બંધારણીય કલમ ૧૪૨ હેઠળની વિશેષ સત્તાઓને અકબંધ રાખી છે.

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

પર્યાવરણ ક્ષેત્રે કામ કરતી સંસ્થા 'વનશક્તિ' અને અન્ય એનજીઓ દ્વારા કેન્દ્ર સરકારના આ મેમોરેન્ડમને પડકારવામાં આવ્યો હતો. સોશિયલ અને પર્યાવરણીય કાર્યકરોએ આ ચુકાદાને પર્યાવરણ પ્રકૃતિની જીત ગણાવી છે, કારણ કે આ આદેશ બાદ હવે કોઈપણ બિલ્ડર કે કંપની પર્યાવરણીય મંજૂરી વિના કામ શરૂ કરી શકશે નહીં.