નવી દિલ્હી : સુપ્રીમ કોર્ટે ફોજદારી ન્યાય પ્રણાલીને લઈને એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ અને દૂરગામી ચુકાદો આપ્યો છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ની કલમ ૩૬૨ હેઠળ આદેશ કે ચુકાદામાં ફેરફાર કરવા પરનો પ્રતિબંધ, હાઈકોર્ટની અંતર્ગત (Inherent) સત્તાઓને મર્યાદિત કરતો નથી. જો હાઈકોર્ટના કોઈ આદેશથી અન્યાય કે ન્યાયનો ભંગ થતો હોય, તો કલમ ૪૮૨ CrPC હેઠળ હાઈકોર્ટ પાસે પોતાનો જ આદેશ પાછો ખેંચવાનો (Recall કરવાનો) સંપૂર્ણ અધિકાર છે.

આ મહત્વનો નિર્ણય ન્યાયાધીશ પ્રશાંત કુમાર મિશ્રા અને ન્યાયાધીશ શ્રી ચંદશેખરની બેન્ચે મધ્યપ્રદેશના મહાવીર ઉર્ફે અવનિશના કેસમાં સંભળાવ્યો હતો. વર્ષ ૨૦૦૪ માં એક ગુનામાં સામેલ આ આરોપી ઘટના સમયે માત્ર ૧૭ વર્ષનો સગીર (Juvenile) હતો. આમ છતાં, તેને સામાન્ય અદાલત દ્વારા દોષિત ઠેરવીસગીર વયે થયેલા ગુનામાં સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક અને ન્યાયિક નિર્ણય: હાઈકોર્ટ પોતાના ચુકાદાને પાછો ખેંચી (Recall) શકે છે; CrPC કલમ ૩૬૨ ન્યાયના માર્ગમાં બાધક બની શકે નહીં

અધિકારક્ષેત્ર વિના લેવાયેલા નિર્ણયોને રદ કરવા અને સંપૂર્ણ ન્યાય પ્રદાન કરવા માટે CrPC કલમ ૪૮૨ હેઠળ હાઈકોર્ટ પાસે વિશિષ્ટ અને સહજ સત્તા રહેલી છે: અદાલત

નવી દિલ્હી, તા.૦૪:

ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને દિશાસૂચક આદેશ આપતાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા (CrPC) ની કલમ ૩૬૨—જે સામાન્ય રીતે ફોજદારી અદાલતોને આદેશ પર સહી થયા પછી પોતાના ચુકાદામાં ફેરફાર કે સમીક્ષા (Review) કરતા અટકાવે છે—તે હાઈકોર્ટની પોતાના આદેશને પાછો ખેંચવાની (Recall) અન્તર્ગત સત્તાને મર્યાદિત કરતી નથી. અદાલતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે જ્યારે કોઈ નિર્ણયને કારણે ન્યાયનો ગંભીર ભંગ થતો હોય, ત્યારે તકનીકી નિયમો ન્યાયના માર્ગમાં અડચણ બની શકે નહીં.

આ મહત્વપૂર્ણ અવલોકન ન્યાયાધીશ પ્રશાંત કુમાર મિશ્રા અને ન્યાયાધીશ શ્રી ચંદશેખરની ખંડપીઠે ‘મહાવીર ઉર્ફે અવનીશ’ની અપીલને મંજૂર કરતી વખતે કર્યું હતું. અરજદાર ઘટનાની તારીખે સગીર વયનો (Juvenile) હોવા છતાં, નિયમિત ફોજદારી અદાલત દ્વારા તેને દોષિત ઠેરવી સજા સંભળાવવામાં આવી હતી. મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે સગીર હોવાની બાબત સામે આવ્યા પછી પણ CrPC કલમ ૪૮૨ હેઠળ કેસ પુનઃ ખોલવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે હાઈકોર્ટના આ સંકુચિત અભિગમની સખત ટીકા કરી મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટના ૨૦૧૮ના આદેશને ફગાવી દીધો હતો.

પ્રકરણની વિગત મુજબ, ૨૦૦૪માં ઘટેલી એક ઘટનામાં મહિલા અને તેની બાળકીના મૃત્યુ સંદર્ભે પુરાવા ગાયબ કરવા બદલ (IPC કલમ ૨૦૧ ભાગ II) મહાવીરને દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યો હતો. જોકે, મુખ્ય આરોપો (હત્યા અને દહેજ મૃત્યુ) સાબિત થયા નહોતા. બાદમાં જુવેનાઈલ જસ્ટિસ બોર્ડની તપાસમાં શાળાના રેકોર્ડ અને જન્મ પ્રમાણપત્રના આધારે સ્પષ્ટ થયું કે ઘટના સમયે તેની ઉંમર માત્ર ૧૭ વર્ષ, ૨ મહિના અને ૧૨ દિવસ હતી. આમ છતાં, હાઈકોર્ટે સજા અંતિમ તબક્કામાં પહોંચી હોવાનું કહી રાહત આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.

સુપ્રીમ કોર્ટે ‘એ.આર. અંતુલે વિ. આર.એસ. નાયક’ સહિતના વિવિધ ચુકાદાઓનો સંદર્ભ આપતાં જણાવ્યું કે "કોઈપણ વ્યક્તિએ પ્રક્રિયાગત અનિયમિતતાની તકનીકી બાબતોને કારણે નુકસાન સહન કરવું જોઈએ નહીં. નિયમો અને પ્રક્રિયાઓ ન્યાયના હાથની દાસી છે, માલિક નહીં." ખંડપીઠે ઉમેર્યું કે જો કોઈ આદેશ અધિકારક્ષેત્ર વિના કે કાયદાકીય ભૂલથી લેવાયો હોય, તો તેને પાછો ખેંચવો (Recall) એ એક ‘પ્રક્રિયાગત સમીક્ષા’ છે, જે કલમ ૩૬૨ હેઠળ પ્રતિબંધિત વાસ્તવિક સમીક્ષાથી સાવ અલગ છે.

અંતે, સર્વોચ્ચ અદાલતે અવલોકન કર્યું કે મૂળ ગંભીર ગુનાઓમાંથી મુક્ત થયા બાદ માત્ર પુરાવા ગાયબ કરવાનો દોષ ટકી શકે નહીં. આથી અપીલકર્તાને દોષમુક્ત જાહેર કરી તેની દોષસિદ્ધિ રદ કરવામાં આવી હતી.