નવી દિલ્હી :  આજે ગઝલની મહેફિલ હોય, સૂફી દરગાહની કવાલી હોય, ગુરુદ્વારાનું કીર્તન હોય કે પછી ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતનો ભવ્ય મંચ – હાર્મોનિયમના સૂર વિના સંગીતની કલ્પના કરવી પણ અશક્ય છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે સમગ્ર ભારતીય ઉપખંડમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય ગણાતા આ હાર્મોનિયમ પર ભારતમાં પૂરા 40 વર્ષ માટે સત્તાવાર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો? હા, આજે ભલે તે મોટા-મોટા ઉસ્તાદોથી લઈને શેરી કલાકારોના ગળાનો સથવારો હોય, પરંતુ એક જમાનામાં તેને 'તવાઈફખાનાનું બાજું' કહીને તેની ભારે મજાક ઉડાવવામાં આવતી હતી.
યુરોપિયન કનેક્શન અને ભારતીય સંગીતમાં એન્ટ્રી
મૂળભૂત રીતે હાર્મોનિયમ એ ભારતીય વાદ્ય નથી. ઓગણીસમી સદીમાં પશ્ચિમી દેશો (યુરોપ) માંથી આ વાદ્ય બ્રિટિશરો અને મિશનરીઓ દ્વારા ભારત લાવવામાં આવ્યું હતું. ચર્ચના સંગીત માટે વપરાતા આ વાદ્યમાં ભારતીય કારીગરોએ અદ્ભુત ફેરફારો કર્યા અને તેને પગથી ચલાવવાને બદલે હાથથી હવા ભરી શકાય તેવું (હેન્ડ-પમ્પ્ડ) કમ્પેક્ટ સ્વરૂપ આપ્યું. ગાયકો માટે તેના પર સૂર પકડવો ખૂબ જ સરળ હોવાથી તે ઝડપથી લોકપ્રિય થવા લાગ્યું. પરંતુ, આ જ લોકપ્રિયતા તેના માટે મુશ્કેલીનું કારણ બની ગઈ.
ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો પર 40 વર્ષનો વનવાસ!
ભારતીય સંગીતના શુદ્ધતાવાદીઓ અને કળા પારખુઓનું માનવું હતું કે હાર્મોનિયમ ભારતીય સંગીતની સાચી આત્મા સમાન 'મીંડ' (બે સૂરો વચ્ચેનો સળંગ પ્રવાહ) અને 'ગમક' જેવી બારીક સૂર-લહેરીઓ કાઢવા માટે સક્ષમ નથી. આ વાદ્યના પશ્ચિમી અને કૃત્રિમ સૂર શાસ્ત્રીય સંગીતને બગાડી રહ્યા હોવાની દલીલ સાથે, વર્ષ 1940 માં ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો (AIR) પર હાર્મોનિયમના વગાડવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકી દેવાયો. તેને માત્ર ડાન્સ બાર અને તવાઈફખાનાનું સાધન ગણી મુખ્ય પ્રવાહના સંગીતથી દૂર કરી દેવાયું હતું.
શાસ્ત્રીય સ્ટારડમ સુધીની વાપસી
આ પ્રતિબંધ લગભગ ચાર દાયકા એટલે કે 1980 ના દાયકા સુધી ચાલ્યો. પરંતુ હાર્મોનિયમનો જાદુ એટલો શક્તિશાળી હતો કે લોકો અને કલાકારોના દિલમાંથી તેને દૂર કરી શકાયું નહીં. સમય જતાં મહાન સંગીતકારો અને ઉસ્તાદોએ પશ્ચિમી હાર્મોનિયમને હિન્દુસ્તાની ગાયકીના રાગોને સુસંગત બનાવ્યું. પરિણામે, રેડિયોએ પણ ઝૂકવું પડ્યું અને પ્રતિબંધ હટાવવામાં આવ્યો.
આજે, હાર્મોનિયમ પ્રતિબંધોની બેડીઓ તોડીને સફળતાના સર્વોચ્ચ શિખરે બિરાજમાન છે. તે માત્ર એક વાદ્ય નથી, પરંતુ ભારતીય સંગીતની સંસ્કૃતિ, ભક્તિ અને આત્માનું જીવંત પ્રતીક બની ચૂક્યું છે.