તા. ૧૨ નવેમ્બર ર૦ર૬ વિક્રમ સંવત ર૦૮૩ કારતક સુદ – ૩ ગુરૂવાર
રાજસ્થાનની એ ઇમારત જેમાં એસી નથી પણ જૂનમાં પણ ગરમી લાગતી નથી
જયપુરમાં આવેલ હવા મહેલ ફક્ત તેની સુંદરતા માટે જ નહીં, પણ ઉનાળામાં એસી કે કુલર વિના પણ ઠંડુ રહેવાની ક્ષમતા માટે પણ વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે : ૯૫૩ બારીઓ, જાડી દિવાલો, અનોખી સ્થાપત્ય અને વેન્ચુરી અસર જેવા વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતોની મદદથી, આ ઇમારત કુદરતી રીતે ઠંડી રહે છે
નવી દિલ્હી તા.૨૯: રાજસ્થાનના ગુલાબી શહેર જયપુરમાં સ્થિત, હવા મહેલ ફક્ત એક ઐતિહાસિક ઇમારત નથી પરંતુ ભારતીય સ્થાપત્ય અને વૈજ્ઞાનિક વિચારસરણીનું એક અદ્ભુત ઉદાહરણ છે. તેની અનોખી રચના, સુંદર બારીઓ અને ઉત્કૃષ્ટ ડિઝાઇન વિશ્વભરના પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. ૧૭૯૯ માં બનેલ, આ મહેલ હજુ પણ લોકોને આﾍર્યચકિત કરે છે કારણ કે રાજસ્થાન જેવી ગરમીમાં પણ, તેનો આંતરિક ભાગ કુદરતી રીતે ઠંડુ રહે છે. જ્યારે બહારનું તાપમાન ૪૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચી શકે છે, હવા મહેલની અંદર એક સુખદ પવન અનુભવાય છે.
રાજસ્થાનની રાજધાની જયપુરમાં સ્થિત, હવા મહેલને વિશ્વની સૌથી અનોખી ઇમારતોમાંની એક માનવામાં આવે છે. તે ફક્ત તેની સુંદર ડિઝાઇન માટે જ નહીં પરંતુ ઉનાળામાં એર કન્ડીશનીંગ કે કુલર વિના પણ ઠંડુ રહેવાની ક્ષમતા માટે પણ પ્રખ્યાત છે. રાજસ્થાન જેવા રાજ્યમાં, જ્યાં જૂન મહિનામાં તાપમાન ૪૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચી શકે છે, હવા મહેલ અંદરથી ખૂબ જ ઠંડુ લાગે છે. આ જ કારણ છે કે લોકો ઘણીવાર આﾍર્યચકિત થાય છે કે આધુનિક ટેકનોલોજી વિના પણ આટલી ગરમ જગ્યાએ આ ઇમારત કેવી રીતે ઠંડી રહે છે. સ્થાપત્ય અને વિજ્ઞાન બંનેએ આમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે.
હવા મહેલ ૧૭૯૯ માં મહારાજા સવાઈ પ્રતાપ સિહ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો હતો. તે આર્કિટેક્ટ લાલચંદ ઉસ્તાદ દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું હતું. આ ઇમારત ખાસ કરીને રાજવી પરિવારની મહિલાઓ માટે બનાવવામાં આવી હતી, જેથી તેઓ બહારથી કોઈને દેખાયા વિના તહેવારો અને બજારો જોઈ શકે. હવા મહેલમાં કુલ ૯૫૩ નાની બારીઓ છે, જેને ઝારોખા કહેવામાં આવે છે. આ બારીઓ ઇમારતને કુદરતી રીતે ઠંડી રાખવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
વૈજ્ઞાનિક રીતે, હવા મહેલ વેન્ચુરી ઇફેક્ટ નામના સિદ્ધાંત પર કાર્ય કરે છે. આ સિદ્ધાંત મુજબ, જ્યારે હવા નાની જગ્યામાંથી ઝડપથી પસાર થાય છે, ત્યારે તેનું દબાણ ઘટે છે, જેનાથી તે ઠંડી અનુભવે છે. હવા મહેલની સેંકડો નાની બારીઓ હવાને ઝડપી ગતિએ અંદર આવવા દે છે. આનાથી સમગ્ર ઇમારતમાં સતત વેન્ટિલેશન જળવાઈ રહે છે, જેના કારણે અંદરનું તાપમાન બહાર કરતા ઓછું લાગે છે. ઇમારતની ડિઝાઇન ગરમી ઘટાડવામાં પણ મદદ કરે છે. હવા મહેલ લાલ અને ગુલાબી રેતીના પથ્થરથી બનેલો છે. આ પથ્થર દિવસ દરમિયાન ધીમે ધીમે ગરમી શોષી લે છે અને ઝડપથી ગરમ થતો નથી. વધુમાં, જાડી દિવાલો આંતરિક તાપમાનને સંતુલિત કરવામાં મદદ કરે છે, જે બહારથી આવતી તીવ્ર ગરમીને સીધી પ્રવેશતી અટકાવે છે.
હવા મહેલની ઊંચાઈ અને રચના પણ અનોખી છે. આ પાંચ માળની ઇમારત પિરામિડ જેવા આકારમાં બનાવવામાં આવી છે. ટોચ પર વધુ બારીઓ હોવાને કારણે, ગરમ હવા ઉપર તરફ જાય છે, જ્યારે ઠંડી હવા નીચે રહે છે. બીજી નોંધપાત્ર વિશેષતા એ છે કે હવા મહેલની અંદરના કોરિડોર અને રૂમ ખૂબ જ સાંકડા છે. આ હવાના પ્રવાહને ઝડપી બનાવે છે અને રૂમને ઠંડી અનુભવ કરાવે છે. જ્યારે અદ્યતન ઇમારતોને એર કંડિશનરની જરૂર હોય છે, ત્યારે હવા મહેલની પરંપરાગત ડિઝાઇન પોતે કુદરતી એસી તરીકે કાર્ય કરે છે.
એટલું જ નહીં, તે સમયના સ્થપતિઓએ પણ સૂર્યની દિશાને ધ્યાનમાં રાખીને આ ઇમારતની રચના કરી હતી. બારીઓ અને દિવાલોના ખૂણા ખાસ કરીને સવાર અને સાંજના સમયે સીધા સૂર્યપ્રકાશને પ્રવેશતા અટકાવવા માટે સેટ કરવામાં આવ્યા હતા. આ અતિશય ગરમીને અંદર જમા થતી અટકાવે છે. આજે પણ, ઇજનેરો અને સ્થપતિઓ હવા મહેલની ડિઝાઇનને પરંપરાગત ભારતીય સ્થાપત્યનું ઉત્તમ ઉદાહરણ માને છે. આ ઇમારત દર્શાવે છે કે પ્રાચીન સમયમાં પણ, વીજળી અને મશીનરી વિના, લોકો વિજ્ઞાન અને પ્રકૃતિની મદદથી ગરમીથી કેવી રીતે બચવું તે જાણતા હતા.
(10:19 AM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
