મુંબઈ: ઓસ્ટ્રેલિયાના ન્યૂ સાઉથ વેલ્સ રાજ્યના હોલબ્રૂક નગરની એક સામાન્ય દેખાતી ઔદ્યોગિક શેડમાં મૃત્યુને પડકારવાનો અસાધારણ પ્રયોગ ચાલી રહ્યો છે. અહીં સાત મૃતદેહોને વિશાળ ધાતુનાં પાત્રોમાં પ્રવાહી નાઇટ્રોજન વચ્ચે માઇનસ ૧૯૬ અંશ સેલ્સિયસ તાપમાને ઊંધા રાખવામાં આવ્યા છે. મૃત્યુ પામેલા લોકોના પરિવારજનોને આશા છે કે ભવિષ્યમાં વિજ્ઞાન એટલું વિકસિત થશે કે તેમના સ્વજનોને ફરી જીવિત કરી શકાશે.

 

આ પ્રક્રિયાને ‘અતિશીત દેહસંરક્ષણ’ કહેવામાં આવે છે. આ વ્યવસ્થા ચલાવતી ‘સધર્ન ક્રાયોનિક્સ’ સંસ્થાએ વર્ષ ૨૦૨૩માં કામગીરી શરૂ કરી હતી. દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં આ પ્રકારની તે એકમાત્ર સુવિધા હોવાનું સંચાલકો કહે છે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે અમેરિકા, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, ચીન અને રશિયામાં પણ આવી સુવિધાઓ આવેલી છે. દુનિયાભરમાં લગભગ એક હજાર મૃતદેહો અથવા માનવ મસ્તિષ્ક અતિશીત અવસ્થામાં સચવાયેલાં હોવાનો અંદાજ છે.

 

હોલબ્રૂક ખાતે પ્રથમ મૃતદેહ મે, ૨૦૨૪માં લાવવામાં આવ્યો હતો. તે વ્યક્તિની ઉંમર એંસી વર્ષથી વધુ હતી. સૌથી તાજેતરમાં જૂન દરમિયાન નેવું વર્ષથી વધુ ઉંમરના એક પુરુષનો મૃતદેહ સચવવામાં આવ્યો હતો. અહીં સચવાયેલી સૌથી નાની વયની વ્યક્તિ ચાલીસેક વર્ષની મહિલા છે. તેના અકાળ અવસાનથી પરિવારને ભારે આઘાત લાગ્યો હતો.

 

મૃતદેહો રાખવા માટેના વિશાળ પાત્રને ‘ડ્યુઅર’ કહેવામાં આવે છે. તે એક મોટી થર્મોસ બોટલ જેવું હોય છે. તેમાં મૃતદેહોને માથું નીચે અને પગ ઉપર રાખવામાં આવે છે, જેથી પ્રવાહી નાઇટ્રોજનનું પ્રમાણ ઘટે તો પણ મસ્તિષ્કનો ભાગ સૌથી લાંબો સમય અતિશીત અવસ્થામાં રહી શકે. સંસ્થા પાસે હાલમાં આવાં બે વિશાળ પાત્રો છે. એક પાત્રમાં ચાર મૃતદેહો રાખી શકાય છે, જ્યારે બીજા પાત્રમાં વધુ એક મૃતદેહ રાખવાની જગ્યા બાકી હોવાનું જણાવાયું છે.

 

મૃત્યુની કાયદેસર જાહેરાત થયા બાદ દેહને શક્ય એટલો ઝડપથી બરફ વડે ઠંડો કરવામાં આવે છે. માથાની આસપાસ પણ બરફની થેલીઓ મૂકવામાં આવે છે. ત્યારબાદ લોહીના સ્થાને બરફના સ્ફટિકો બનતા અટકાવે તેવાં વિશેષ રસાયણો શરીરમાં પહોંચાડવાનો પ્રયાસ થાય છે. આશરે આઠ કલાક ચાલતી આ પ્રક્રિયાને ‘કાચીકરણ’ કહેવામાં આવે છે. રસાયણોના કારણે શરીરના કોષો કાચ જેવી અવસ્થામાં પહોંચી ભારે ઠંડીથી થતું નુકસાન ઓછું થાય એવી ધારણા છે.

 

સ્થિરતા પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે અંતિમવિધિગૃહમાં પૂર્ણ કર્યા બાદ મૃતદેહને હોલબ્રૂક પહોંચાડવામાં આવે છે. ત્યાં તેને ધીમે ધીમે અત્યંત નીચા તાપમાન સુધી લઈ જઈ પ્રવાહી નાઇટ્રોજનના પાત્રમાં મૂકવામાં આવે છે. જોકે અહીં રહેલા તમામ મૃતદેહો ઉપર સંપૂર્ણ કાચીકરણ પ્રક્રિયા થઈ નથી. કેટલાક મૃતદેહોને રસાયણોની પ્રક્રિયા વગર સીધા ઠારવામાં આવ્યા હોવાનું પણ સ્વીકારાયું છે.

 

પાત્રોમાં પ્રવાહી નાઇટ્રોજનનું સ્તર જાળવવા શરૂઆતમાં મહિને એકવાર પૂરવઠો કરાતો હતો. જોકે બે ગ્રાહકોનાં પરિવારોએ નાઇટ્રોજનનો જથ્થો ઓછો થઈ જવાની ચિંતા વ્યક્ત કર્યા બાદ હવે દર પંદર દિવસે નાઇટ્રોજન ભરવામાં આવે છે. પ્રવાહી નાઇટ્રોજનને સંપૂર્ણ બંધ પાત્રમાં રાખી શકાતો નથી, કારણ કે તે ધીમે ધીમે વાયુમાં ફેરવાય છે. પાત્ર સંપૂર્ણ બંધ કરી દેવામાં આવે તો દબાણ વધવાથી વિસ્ફોટનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.

 

સમગ્ર વ્યવસ્થા માટે પ્રારંભિક તબીબી અને દેહસ્થિરતા પ્રક્રિયાનો અંદાજિત ખર્ચ ૬૦ હજાર ઓસ્ટ્રેલિયન ડોલર છે. અનિશ્ચિત સમય સુધી મૃતદેહના સંગ્રહ માટે વધારાના દોઢ લાખ ડોલર અને દર વર્ષે ૩૫૦ ડોલરની સભ્યફી લેવામાં આવે છે. આમ કુલ ખર્ચ લગભગ બે લાખ દસ હજાર ડોલર સુધી પહોંચે છે. સંસ્થા સંપૂર્ણ રકમ અગાઉથી ચૂકવવાની માગણી કરે છે.

 

એક મૃતદેહને અતિશીત અવસ્થામાં રાખવા દર વર્ષે આશરે ૫,૫૦૦ ડોલરનો ખર્ચ થતો હોવાનું સંસ્થાના અધ્યક્ષ પીટર સોલાકાઇડિસે જણાવ્યું છે. આ રકમનો મોટો ભાગ પ્રવાહી નાઇટ્રોજન અને કર્મચારીઓના ખર્ચ પાછળ વપરાય છે. દરેક ગ્રાહક પાસેથી મળતી રકમમાંથી એક લાખ ડોલર પ્રતિષ્ઠિત અને પ્રમાણમાં સ્થિર રોકાણ ભંડોળમાં મૂકવાની યોજના પણ તેમણે જાહેર કરી છે. તેમની ધારણા પ્રમાણે ૨૫૦ વર્ષમાં આ રોકાણ સામૂહિક રીતે અબજો ડોલરનું ભંડોળ બની શકે છે.

 

સંસ્થા ગ્રાહકોને બે લાખ દસ હજાર ડોલરની જીવનવીમા પૉલિસી લેવાની ભલામણ કરે છે, જેથી મૃત્યુ બાદ અતિશીત દેહસંરક્ષણનો ખર્ચ ચૂકવી શકાય. જોકે સોલાકાઇડિસે સ્વીકાર્યું છે કે અત્યાર સુધી માત્ર એક ઓસ્ટ્રેલિયન ગ્રાહકની વીમા કંપનીએ આવી ચુકવણી સ્વીકારી છે અને તે પણ શરૂઆતમાં ખચકાટ અનુભવતી હતી.

 

ઓસ્ટ્રેલિયાની જીવનવીમા કંપનીઓની પરિષદે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જીવનવીમામાંથી અતિશીત દેહસંરક્ષણનો ખર્ચ મેળવવા અંગે સંસ્થા, તેની સહયોગી એજન્સી કે વીમા દલાલ દ્વારા કરવામાં આવતા દાવાની તે ખરાઈ અથવા સમર્થન કરી શકતી નથી. પરિષદનાં મુખ્ય કાર્યકારી અધિકારી ક્રિસ્ટીન ક્યુપિટે જણાવ્યું છે કે જીવનવીમા પૉલિસીમાં આવી સંસ્થાને લાભાર્થી બનાવવાનો નિર્ણય અત્યંત મહત્ત્વનો છે અને ગ્રાહકે પૂરતી વિચારણા કર્યા બાદ જ નિર્ણય લેવો જોઈએ.

 

સંસ્થાના કરારમાં પણ જોખમ અંગે સ્પષ્ટ ચેતવણી આપવામાં આવે છે. હાલ ઉપલબ્ધ અતિશીત પ્રક્રિયાથી શરીરને કાયમી અને પાછું ન સુધારી શકાય તેવું નુકસાન થઈ શકે છે. ભવિષ્યમાં પુનર્જીવન શક્ય બને તો તેના માટે અલગ રકમ ચૂકવવી પડશે, પરંતુ એ રકમ હજુ નક્કી કરવામાં આવી નથી. સંસ્થા ભવિષ્યમાં બંધ થઈ જાય તો સચવાયેલા મૃતદેહનો નિકાલ થઈ શકે તેવી જોગવાઈ પણ કરારમાં છે.

 

સંસ્થાના અધ્યક્ષ સોલાકાઇડિસ કોઈ નિશ્ચિત વચન આપતા નથી. તેમના અંદાજ પ્રમાણે આગામી ૨૫૦ વર્ષમાં સચવાયેલા લોકોને ફરી જીવિત કરવાની શક્યતા લગભગ ૧૦ ટકા હોઈ શકે છે. જોકે આ માત્ર તેમનો વ્યક્તિગત અંદાજ છે અને તેની તરફેણમાં હાલ કોઈ સ્વીકૃત વૈજ્ઞાનિક પુરાવો ઉપલબ્ધ નથી.

 

મૃત્યુ અને કાયદાના વિષયનાં નિષ્ણાત ડૉ. કેટ ફાલ્કનરે જણાવ્યું છે કે અતિશીત દેહસંરક્ષણ સાથે જોડાયેલા લોકોનો વર્ગ નાનો હોવા છતાં તેમાં આ વિચારને સંપૂર્ણપણે સાચો માનનારા લોકો સામેલ છે. તેમના મતે આ લોકો ખરેખર પુનર્જીવનમાં વિશ્વાસ ધરાવતા હોઈ શકે છે, પરંતુ હાલ તે એક સ્વપ્નથી વિશેષ નથી અને તેને સમર્થન આપતી કોઈ નક્કર હકીકત ઉપલબ્ધ નથી.

 

ડૉ. ફાલ્કનરના જણાવ્યા પ્રમાણે જીવલેણ રોગથી પીડાતા કેટલાક લોકો માટે આ પ્રક્રિયા લાંબા જીવનની છેલ્લી આશા બની જાય છે. મૃત્યુ પછી મસ્તિષ્ક સચવાવવાની ઇચ્છા દર્શાવનાર એક યુવાન કેન્સરગ્રસ્ત મહિલાનો કિસ્સો અત્યંત ભાવુક હતો. આમ, વૈજ્ઞાનિક આધાર ન હોવા છતાં મૃત્યુ સામે બીજી તક મેળવવાની માનવીય ઇચ્છા લોકોને આ મોંઘી વ્યવસ્થા તરફ ખેંચે છે.

 

સુવિધાના વ્યવસ્થાપક ફિલિપ રોડ્સે જણાવ્યું છે કે અગાઉ તેમણે પંદર વર્ષના એક કિશોરના મસ્તિષ્કની પેશીઓ તેના માતા-પિતાની વિનંતીથી સચવી હતી. આત્મહત્યાથી કિશોરનું મૃત્યુ થયા બાદ તેના મસ્તિષ્કને ‘ઐતિહાસિક સંગ્રહ’ તરીકે સાચવવામાં આવ્યું હોવાનો સંસ્થાનો દાવો છે. આ કાર્ય રોડ્સની અગાઉની નોંધાયેલી સેવાભાવી સંસ્થા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.

 

રોડ્સના પોતાના માતા-પિતાનાં મસ્તિષ્ક પણ સચવાયેલાં છે. તેમની સાથે અન્ય બાર માનવ મસ્તિષ્ક અને ત્રણ કૂતરાનાં મસ્તિષ્ક ઓસ્ટ્રેલિયાની જુદી જુદી જૈવ-તબીબી સંગ્રહ સુવિધાઓમાં રાખવામાં આવ્યાં હોવાનું તેમણે જણાવ્યું છે. રોડ્સ પોતે પણ મૃત્યુ બાદ હોલબ્રૂક ખાતે પોતાના દેહનું અતિશીત સંરક્ષણ કરાવવા માગે છે.

 

સિત્તેર વર્ષથી વધુ ઉંમરના રોડ્સનું કહેવું છે કે તેઓ મૃત્યુ બાદ પોતાની ચેતના શક્ય એટલી ઝડપથી મહાસંગણકમાં સ્થાનાંતરિત થાય તેવું ઇચ્છે છે. હાલ એ શક્ય નહીં બને એવી ધારણાને કારણે તેમણે પોતાના દેહને ઠારીને સચવવાની યોજના બનાવી છે. તેમનું માનવું છે કે ભવિષ્યની પેઢીઓ પોતાના પૂર્વજોને ફરી જીવિત કરીને તેમની સાથે વાતચીત કરવા ઇચ્છશે.

 

રોડ્સે દાવો કર્યો છે કે વર્ષ ૨૦૮૦ સુધીમાં લોકોને ફરી જીવિત કરવાની ટેકનોલોજી વિકસી શકે છે અને સારી રીતે સચવાયેલા મૃતદેહના સફળ પુનર્જીવનની સંભાવના ૫૦ ટકાથી વધુ હોઈ શકે છે. જોકે તેમણે પણ કોઈ ખાતરી ન હોવાનું સ્વીકાર્યું છે. તેમનો અંદાજ સંસ્થાના અધ્યક્ષના ૨૫૦ વર્ષ અને ૧૦ ટકા સંભાવનાના અંદાજ કરતાં ઘણો જુદો છે. બંને દાવા વૈજ્ઞાનિક રીતે પ્રમાણિત નથી.

 

અતિશીત સંરક્ષણનાં નિષ્ણાત સહપ્રાધ્યાપિકા સેફ્રોન બ્રાયન્ટના જણાવ્યા પ્રમાણે કોષો, ભ્રૂણ અને લોહીના કેટલાક ઘટકો સફળતાપૂર્વક સચવી શકાય છે, પરંતુ આખું માનવ અંગ કે સંપૂર્ણ શરીર સમાન રીતે ઠારવાની ક્ષમતા હાલના વિજ્ઞાન પાસે નથી. શરીરની બહારની ત્વચા ઝડપથી ઠંડી પડે છે, જ્યારે આંતરિક ભાગો ધીમે ઠંડા થાય છે. તેના કારણે કોષો અને પેશીઓને ગંભીર નુકસાન થઈ શકે છે.

 

શરીરના દરેક ભાગમાં રક્ષણાત્મક રસાયણ સમાન પ્રમાણમાં પહોંચાડવું હાલ શક્ય નથી. આખા શરીરની વાત તો દૂર રહી, એક સંપૂર્ણ માનવ અંગને પણ લાંબા સમય સુધી ઠારીને ફરી સફળતાપૂર્વક કાર્યરત કરવાની ટેકનોલોજી હજુ વિકસિત થઈ નથી. વધુમાં, હૃદયરોગ, અલ્ઝાઇમર કે અન્ય જે રોગથી વ્યક્તિનું મૃત્યુ થયું હોય તે મૂળ કારણ માત્ર શરીરને ઠારવાથી દૂર થતું નથી.

 

વૈજ્ઞાનિકોના મતે શરીરની સાથે વ્યક્તિની ચેતના, સ્મૃતિ અને વ્યક્તિત્વ પણ ફરી મેળવી શકાય કે નહીં તે પ્રશ્ન વિજ્ઞાન કરતાં રહસ્યવાદની સીમામાં વધુ આવે છે. આજ સુધી અતિશીત અવસ્થામાં સચવાયેલા કોઈ મૃત મનુષ્યને ફરી જીવિત કરવામાં આવ્યો નથી. તેથી આ વ્યવસ્થાને પુનર્જીવનની પ્રમાણિત સારવાર નહીં, પરંતુ ભવિષ્યના અજાણ્યા વિજ્ઞાન ઉપર આધારિત અત્યંત મોંઘી, જોખમી અને અનિશ્ચિત આશા તરીકે જ જોવી જોઈએ.

 

 

મૃત્યુ સામે ‘બીજી તક’નો બે લાખ ડોલરનો દાવ

અતિશીત દેહસંરક્ષણ માટે કુલ ખર્ચ લગભગ બે લાખ દસ હજાર ઓસ્ટ્રેલિયન ડોલર થાય છે.
પ્રારંભિક દેહસ્થિરતા પ્રક્રિયા પાછળ અંદાજે ૬૦ હજાર ડોલર ખર્ચવામાં આવે છે.
અનિશ્ચિત સમયના સંગ્રહ માટે દોઢ લાખ ડોલર અગાઉથી ચૂકવવા પડે છે.
દર વર્ષે ૩૫૦ ડોલર સભ્યફી અને દેહદીઠ આશરે ૫,૫૦૦ ડોલર જાળવણી ખર્ચ થાય છે.
સંસ્થા ગ્રાહકોને ખર્ચ માટે જીવનવીમા પૉલિસી લેવાની ભલામણ કરે છે.
જોકે જીવનવીમામાંથી આ ખર્ચની ચુકવણી થશે જ તેની કોઈ ખાતરી નથી.

 

સાત મૃતદેહો માઇનસ ૧૯૬ અંશે ઊંધા સચવાયા

હોલબ્રૂકની ઔદ્યોગિક શેડમાં સાત મૃતદેહો પ્રવાહી નાઇટ્રોજનમાં સચવાયેલા છે.
મૃતદેહોને માથું નીચે અને પગ ઉપર રાખીને વિશાળ ‘ડ્યુઅર’ પાત્રમાં મૂકવામાં આવે છે.
કાયદેસર મૃત્યુ જાહેર થયા બાદ દેહને બરફ વડે ઝડપથી ઠંડો કરવામાં આવે છે.
બરફના સ્ફટિકોથી કોષોને બચાવવા વિશેષ રસાયણો શરીરમાં પહોંચાડવાનો પ્રયાસ થાય છે.
લગભગ આઠ કલાકની આ પ્રક્રિયાને ‘કાચીકરણ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
પ્રવાહી નાઇટ્રોજનનું સ્તર જાળવવા પાત્રોમાં દર પંદર દિવસે ફરી નાઇટ્રોજન ભરાય છે.

 

પુનર્જીવનની આશા સામે વિજ્ઞાનનો સ્પષ્ટ સવાલ

આજ સુધી અતિશીત અવસ્થામાં સચવાયેલા કોઈ મૃત મનુષ્યને ફરી જીવિત કરાયો નથી.
આખા શરીર કે સંપૂર્ણ માનવ અંગને સુરક્ષિત રીતે ઠારવાની ટેકનોલોજી ઉપલબ્ધ નથી.
શરીરના બહારના અને અંદરના ભાગો અસમાન ઝડપે ઠંડા પડતાં કોષોને નુકસાન થાય છે.
હૃદયરોગ, અલ્ઝાઇમર કે મૃત્યુનું મૂળ કારણ દેહને ઠારવાથી દૂર થતું નથી.
ચેતના, સ્મૃતિ અને વ્યક્તિત્વ ફરી મેળવી શકાય તેવો પણ કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવો નથી.
નિષ્ણાતો તેને પ્રમાણિત સારવાર નહીં, પરંતુ ભવિષ્ય ઉપર આધારિત અનિશ્ચિત આશા ગણાવે છે.