રાજકોટ: દેશમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો પર્યાય બનેલા UPI (યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ) ના લેટેસ્ટ ડેટાએ ભારતીય અર્થતંત્ર માટે એક ચિંતાજનક સંકેત આપ્યો છે. માર્ચ મહિનામાં ભારતીયોએ પોતાની રોજીંદી જરૂરિયાતો જેવી કે કરિયાણું અને ડેરી પ્રોડક્ટ્સ પર તો ખર્ચ જાળવી રાખ્યો છે, પરંતુ સલૂન, ફાસ્ટ ફૂડ અને બહાર જમવા (Dining out) જેવા મોજશોખના ખર્ચમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.

બ્યુટી પાર્લર અને રેસ્ટોરન્ટ્સમાં ગ્રાહકો ઘટ્યા

ડેટા અનુસાર, બ્યુટી અને બાર્બર શોપ્સ પર થતી ચૂકવણી ફેબ્રુઆરીમાં દૈનિક ૩૦ લાખ વ્યવહારો હતી, જે માર્ચમાં ઘટીને ૨૮.૩ લાખ થઈ ગઈ છે. તેવી જ રીતે, ફાસ્ટ ફૂડ રેસ્ટોરન્ટ્સ પર દૈનિક ચૂકવણી ૪.૯૩ કરોડથી ઘટીને ૪.૭૫ કરોડ થઈ ગઈ છે. નિષ્ણાતો આ ઘટાડાને ‘વિવેકાધીન ખર્ચ’ (Discretionary spending) માં મંદી તરીકે જોઈ રહ્યા છે, જેનો અર્થ છે કે લોકો હવે માત્ર જરૂરી હોય ત્યાં જ પૈસા વાપરી રહ્યા છે.

શા માટે લોકોએ ખર્ચમાં કાપ મૂક્યો?

છેલ્લા ઘણા મહિનાઓના મજબૂત વપરાશ પછી આ મંદી પાછળ મુખ્યત્વે બે કારણો જવાબદાર હોવાનું મનાય છે. પ્રથમ, પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષને કારણે વૈશ્વિક સ્તરે ફુગાવાનું દબાણ વધ્યું છે. બીજું, વધતી જતી મોંઘવારીને કારણે સામાન્ય પરિવારો હવે બિન-આવશ્યક ખર્ચ કરવામાં વધુ પસંદગીયુક્ત (Selective) બની રહ્યા છે. શહેરી વિસ્તારોમાં જ્યાં ફાસ્ટ ફૂડ અને સલૂનનો ટ્રેન્ડ વધુ છે, ત્યાં આ અસર સૌથી વધુ જોવા મળી રહી છે.

આવશ્યક ચીજવસ્તુઓમાં તેજી યથાવત

જોકે, સિક્કાની બીજી બાજુ એ છે કે કરિયાણું, ડેરી ઉત્પાદનો અને ટેલિકોમ બિલ જેવી આવશ્યક સેવાઓમાં વ્યવહારોની સંખ્યામાં વધારો થયો છે. આ દર્શાવે છે કે લોકો વિવેકાધીન ખર્ચમાં કાપ મૂકીને તે રકમ પાયાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે ફાળવી રહ્યા છે. ઝડપી સેવા ભોજન (QSR) અને માવજત પરના ખર્ચમાં ઘટાડો એ ઘણીવાર અર્થતંત્રમાં આવનારી નરમાઈનો પ્રથમ સંકેત માનવામાં આવે છે.

નિષ્ણાતોનો મત

આર્થિક વિશ્લેષકોના મતે, ગ્રાહકોની આ બદલાતી આદતો આગામી સમયમાં કોર્પોરેટ સેક્ટર અને ખાસ કરીને કન્ઝ્યુમર ગૂડ્સ કંપનીઓના ત્રિમાસિક પરિણામો પર અસર કરી શકે છે. જો ફુગાવો અંકુશમાં નહીં આવે, તો બિન-આવશ્યક સેવાઓના ક્ષેત્રમાં હજુ વધુ ઘટાડો જોવા મળી શકે છે.