મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે ભોજશાલાને દેવી વાગ્દેવી અથવા સરસ્વતીને સમર્પિત મંદિર તરીકે માન્યતા આપી છે. જો કે, આ નિર્ણયના કેન્દ્રમાં રહેલી મૂર્તિ ભારતમાં અસ્તિત્વમાં નથી. હવે, સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે: "આ મૂર્તિ ક્યાં છે?" તેને ભારતમાં કેવી રીતે પરત કરવામાં આવશે? ઠીક છે, ચાલો ધારીએ કે આ પ્રશ્નોના જવાબ મળી ગયા છે, પરંતુ એક રસપ્રદ ચર્ચા બાકી છે: "આ મૂર્તિ કઈ દેવીની છે?" કેટલાક તેને વાગ્દેવી કહે છે, કેટલાક અંબિકા કહે છે, અને કેટલાક દેવી સરસ્વતીનું સ્વરૂપ છે. આ મૂર્તિ કોની છે, અને ભોજશાલા વિવાદમાં તે આટલું મહત્વપૂર્ણ કેવી રીતે બન્યું?

   શરૂ કરતા પહેલા, ચાલો ભોજશાલા વિવાદ પર એક નજર કરીએ. ચુકાદો આવે ત્યાં સુધી, હિન્દુ પક્ષ તેને સરસ્વતી મંદિર માનતો હતો. મુસ્લિમ પક્ષ તેને કમલ મૌલા મસ્જિદ માનતો હતો. એક ત્રીજો પક્ષ પણ છે જે સંકુલને જૈન મંદિર તરીકે દાવો કરે છે. જો કે, મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે તેના ચુકાદામાં તેને મંદિર જાહેર કર્યું છે. તેના કેન્દ્રમાં એક મૂર્તિ છે. હવે, આ પ્રતિમાને લઈને ચર્ચા ચાલી રહી છે.

  ભોજશાળા વિવાદના કેન્દ્રમાં રહેલી પ્રતિમા હાલમાં ભારતમાં નહીં, પરંતુ બ્રિટિશ મ્યુઝિયમમાં રાખવામાં આવી છે. એવું કહેવાય છે કે ૧૯મી સદીમાં બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ધારના ભોજશાળા સંકુલમાં ખોદકામ કરવામાં આવ્યું હતું. હિન્દુ પક્ષનો દાવો છે કે આ પ્રતિમા આ સમયગાળા દરમિયાન મળી આવી હતી. બાદમાં તેને ઇંગ્લેન્ડ લઈ જવામાં આવી હતી

બ્રિટિશ મ્યુઝિયમના રેકોર્ડ અનુસાર, આ પ્રતિમા ૧૮૮૬માં લંડન આવી હતી અને ૧૯૦૯માં ઔપચારિક રીતે મ્યુઝિયમના સંગ્રહનો ભાગ બની હતી. લગભગ ચાર ફૂટ ઊંચી અને આશરે ૨૫૦ કિલોગ્રામ વજન ધરાવતી, તે સફેદ આરસપહાણ જેવા પથ્થરથી બનેલી છે. પ્રતિમા નીચે એક સંસ્કૃત શિલાલેખ ભોજશાળા વિવાદને વધુ જટિલ બનાવે છે. આ કોર્ટમાં ચર્ચાનો મુખ્ય મુદ્દો બન્યો.

પ્રતિમા પરનો શિલાલેખ વિક્રમ સંવત ૧૦૯૧, લગભગ ૧૦૩૪-૩૫ એડીનો છે. તેમાં જણાવાયું છે કે રાજા ભોજ સાથે સંકળાયેલા અધિકારી વરારુચીએ પહેલા "વાગ્દેવી" ની પ્રતિમા બનાવી અને પછી "અંબાની" સુંદર પ્રતિમા બનાવી. અહીંથી વિવાદ શરૂ થાય છે. કેટલાક ઇતિહાસકારો અને હિન્દુ પક્ષ માને છે કે શિલાલેખમાં ઉલ્લેખિત "વાગ્દેવી" ખરેખર દેવી સરસ્વતીની પ્રતિમા હતી, અને ભોજશાળા મૂળરૂપે સરસ્વતી મંદિર હતું. બીજી બાજુ, ઘણા વિદ્વાનો અને બ્રિટિશ મ્યુઝિયમ માને છે કે લંડનમાં આવેલી પ્રતિમા ખરેખર જૈન દેવી "અંબિકા" ની છે, સરસ્વતીની નહીં.

હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ થાય છે કે શું શિલાલેખમાં ઉલ્લેખિત બે નામો - "વાગ્દેવી" અને "અંબા" - બે અલગ અલગ પ્રતિમાઓ છે કે એક જ દેવીના અલગ અલગ સ્વરૂપો? મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે તેના ચુકાદામાં જણાવ્યું હતું કે "અંબા," "અંબિકા," અને "વાગ્દેવી" ને સરસ્વતીના અભિવ્યક્તિઓ તરીકે જોઈ શકાય છે. તેના આધારે, કોર્ટે તારણ કાઢ્યું કે લંડનમાં આવેલી પ્રતિમા દેવી સરસ્વતી સાથે સંકળાયેલી હતી. આ શિલાલેખ ભોજશાળાના નિર્ણયમાં એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ બન્યો.

   ભોજશાળાના નિર્ણય બાદ, હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું લંડનના બ્રિટિશ મ્યુઝિયમમાં રાખવામાં આવેલી પ્રતિમા ક્યારેય ભારત પરત કરવામાં આવશે. કોર્ટે પ્રતિમા પરત કરવાનો સીધો આદેશ આપ્યો ન હતો, પરંતુ તેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે આ સંદર્ભમાં સરકારને રજૂ કરાયેલી વિનંતીઓ અને વિનંતીઓ પર વિચાર કરી શકાય છે.

ખરેખર, ભોજશાળા સાથે સંકળાયેલા હિન્દુ સંગઠનો અને અરજદારો લાંબા સમયથી માંગ કરી રહ્યા છે કે દેવી વાગ્દેવી અથવા સરસ્વતીની માનવામાં આવતી પ્રતિમાને ભારત પાછી લાવવામાં આવે અને ભોજશાળા સંકુલમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે. આ મુદ્દા પર કોર્ટમાં પણ ચર્ચા થઈ હતી. જોકે, હાઈકોર્ટે આ જવાબદારી કેન્દ્ર સરકાર અને સંબંધિત એજન્સીઓ પર છોડી દીધી હતી.

   આ નિર્ણય હવે રાજકીય પ્રતિક્રિયાઓને વધુ તીવ્ર બનાવી શકે છે. ભાજપના ઘણા નેતાઓએ અગાઉ પ્રતિમા પરત કરવાની માંગણી ઉઠાવી છે. 2022 માં, શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે એમ પણ કહ્યું હતું કે રાજ્ય સરકાર પ્રતિમા પરત કરવાના પ્રયાસો ફરી શરૂ કરશે. અગાઉ, ભારત સરકારે યુનેસ્કોમાં પણ તેના પ્રયાસો જાહેર કર્યા છે.

હાલમાં ભોજશાળા સંકુલમાં પૂજાતી પ્રતિમા મૂળ પ્રતિમાની પ્રતિકૃતિ હોવાનું કહેવાય છે. અરજદારોનો દાવો છે કે મૂળ પ્રતિમા હજુ પણ બ્રિટનમાં સુરક્ષિત રાખવામાં આવી છે. આનો અર્થ એ થયો કે ભોજશાળા પર કોર્ટના નિર્ણય પછી પણ, સૌથી મોટી પ્રતીકાત્મક લડાઈ બાકી છે, કારણ કે મૂળ પ્રતિમા લંડનમાં જ રહે છે.