(જીતેન્દ્ર રૂપારેલિયા) વાપી : ભારતીય રાજકારણના પીઢ નેતા, દેશના પૂર્વ નાયબ વડાપ્રધાન, ભારતીય જનતા પાર્ટીના સ્થાપક નેતાઓ પૈકીના એક અને ભારત રત્નથી સન્માનિત લાલકૃષ્ણ અડવાણીનો જીવનપ્રવાસ ભારતીય રાજકીય ઇતિહાસના અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ અધ્યાયો સાથે જોડાયેલો છે. અખંડ ભારતના કરાચીમાં જન્મેલા અડવાણીજી રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના પ્રચારકથી જનસંઘના સંગઠક, ભાજપના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ, કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અને દેશના નાયબ વડાપ્રધાન સુધી પહોંચ્યા હતા.

ભારતના ભાગલાની વેદના, દેશની કટોકટી, જનતા પાર્ટીનો ઉદય, ભારતીય જનતા પાર્ટીની સ્થાપના, રામજન્મભૂમિ આંદોલન, રથયાત્રાઓ, કેન્દ્રમાં ભાજપના નેતૃત્વ હેઠળ સરકારની રચના અને બદલાતાં રાજકીય સમીકરણો જેવા અનેક ઐતિહાસિક ઘટનાક્રમો સાથે અડવાણીજીનું નામ જોડાયેલું રહ્યું છે.

૮ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ તેઓ ૯૯ વર્ષ પૂર્ણ કરીને જીવનના ૧૦૦મા વર્ષમાં પ્રવેશી રહ્યા છે. આ પ્રસંગે તેમના લાંબા જાહેર જીવન, રાજકીય સંઘર્ષ, સંગઠનશક્તિ અને રાષ્ટ્રસેવાના વિવિધ પાસાં પર નજર કરીએ.

કરાચીમાં જન્મ અને ભારતના ભાગલાની વેદનાએ જીવનને આપ્યો નવો વળાંક

લાલકૃષ્ણ અડવાણીનો જન્મ ૮ નવેમ્બર, ૧૯૨૭ના રોજ અખંડ ભારતના સિંધ પ્રાંતના કરાચી શહેરમાં એક સિંધી હિન્દુ પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ કિશનચંદ અડવાણી અને માતાનું નામ જ્ઞાનીદેવી અડવાણી હતું.

તેમનું બાળપણ કરાચીમાં વીત્યું હતું. નાનપણથી જ તેઓ અભ્યાસમાં તેજસ્વી, શિસ્તપ્રિય અને વાંચનના શોખીન હતા. પરિવારના સંસ્કારી વાતાવરણ અને રાષ્ટ્રીય વિચારધારાએ તેમના વ્યક્તિત્વના ઘડતરમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.

વર્ષ ૧૯૪૭માં ભારતના ભાગલા પડતાં લાખો પરિવારોની જેમ અડવાણી પરિવારને પણ પોતાનું વતન છોડવું પડ્યું હતું. ૧૨ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૭ના રોજ અડવાણીજી સિંધ છોડીને ભારત આવ્યા હતા. જન્મભૂમિ છોડવાની આ ઘટનાએ તેમના જીવનમાં મહત્ત્વપૂર્ણ વળાંક સર્જ્યો હતો.

શિક્ષણની સાથે શિક્ષક તરીકે પણ નિભાવી જવાબદારી

અડવાણીજીએ પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ કરાચીની સેન્ટ પેટ્રિક્સ હાઈસ્કૂલમાં મેળવ્યું હતું. વર્ષ ૧૯૩૬થી ૧૯૪૨ દરમિયાન તેઓ આ શાળામાં અભ્યાસ કરતા હતા.

ત્યારબાદ તેમણે સિંધના હૈદરાબાદમાં આવેલી દયારામ ગિડુમલ નેશનલ કોલેજમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું. આગળ જતાં મુંબઈની ગવર્નમેન્ટ લૉ કોલેજમાં કાયદાનો અભ્યાસ કર્યો અને કાયદાની પદવી મેળવી હતી.

અભ્યાસ ઉપરાંત તેમણે શિક્ષણક્ષેત્રે પણ કામગીરી કરી હતી. વર્ષ ૧૯૪૪માં કરાચીની મોડેલ હાઈસ્કૂલમાં શિક્ષક તરીકે ફરજ બજાવી હતી.

જોકે, સમય જતાં તેમનો રસ શિક્ષણક્ષેત્ર કરતાં સામાજિક, રાષ્ટ્રીય અને સંગઠનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ તરફ વધુ વધતો ગયો હતો.

માત્ર ૧૪ વર્ષની ઉંમરે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ સાથે જોડાણ

લાલકૃષ્ણ અડવાણીના જાહેર જીવનનો પ્રારંભ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ સાથે થયો હતો. વર્ષ ૧૯૪૨માં માત્ર ૧૪ વર્ષની ઉંમરે તેઓ સંઘના સ્વયંસેવક બન્યા હતા.

સંઘ સાથે જોડાયા બાદ તેમને સંગઠન, શિસ્ત, રાષ્ટ્રીય વિચારધારા અને સામાજિક કાર્યનો અનુભવ મળ્યો હતો. સમય જતાં તેઓ સંઘના પ્રચારક તરીકે કાર્યરત થયા.

ભારતના ભાગલા બાદ તેઓ રાજસ્થાનમાં સંઘની સંગઠનાત્મક કામગીરી સાથે જોડાયા હતા. વર્ષ ૧૯૪૭થી ૧૯૫૧ દરમિયાન તેમણે અલવર, ભરતપુર, કોટા, બૂંદી અને ઝાલાવાડ જેવા વિસ્તારોમાં સંગઠન કાર્ય કર્યું હતું.

આ સમયગાળામાં તેમણે સામાન્ય કાર્યકરોથી લઈને સ્થાનિક આગેવાનો સુધી વ્યાપક સંપર્કો સ્થાપ્યા હતા. સંગઠનના પાયાના સ્તરે કરેલી આ કામગીરીએ તેમના ભાવિ રાજકીય જીવન માટે મજબૂત આધાર તૈયાર કર્યો હતો.

ભારતીય જનસંઘથી રાજકીય સફરની શરૂઆત

વર્ષ ૧૯૫૧માં ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીના નેતૃત્વ હેઠળ ભારતીય જનસંઘની સ્થાપના થઈ હતી. અડવાણીજી આ રાજકીય સંગઠન સાથે જોડાયા અને ધીમે ધીમે મહત્ત્વપૂર્ણ સંગઠક તરીકે આગળ આવ્યા.

વર્ષ ૧૯૫૨થી ૧૯૫૭ દરમિયાન તેમણે રાજસ્થાન જનસંઘમાં સંગઠનાત્મક જવાબદારી નિભાવી હતી.

વર્ષ ૧૯૫૭માં તેઓ દિલ્હી આવ્યા અને અટલ બિહારી વાજપેયી સહિત જનસંઘના સાંસદોને સંસદીય કામગીરીમાં મદદ કરવા લાગ્યા.

વર્ષ ૧૯૫૮થી ૧૯૬૩ દરમિયાન તેમણે દિલ્હી પ્રદેશ જનસંઘના સચિવ તરીકે કામગીરી કરી હતી.

આ સાથે વર્ષ ૧૯૬૦થી ૧૯૬૭ દરમિયાન તેઓ જનસંઘની વિચારધારા સાથે સંકળાયેલા અંગ્રેજી સાપ્તાહિક ‘ઓર્ગેનાઇઝર’માં સહાયક તંત્રી તરીકે પણ કાર્યરત રહ્યા હતા.

પત્રકારત્વના આ અનુભવને કારણે રાજકીય લેખન, સંસદીય ચર્ચાઓ અને રાષ્ટ્રીય પ્રશ્નોની ઊંડી સમજ વિકસાવવામાં તેમને મદદ મળી હતી.

વર્ષ ૧૯૬૭થી ૧૯૭૦ દરમિયાન તેમણે દિલ્હી મેટ્રોપોલિટન કાઉન્સિલના અધ્યક્ષ તરીકે જવાબદારી નિભાવી હતી. આ પદ દ્વારા તેમને વહીવટી અને જાહેર જીવનનો પણ મહત્ત્વપૂર્ણ અનુભવ પ્રાપ્ત થયો હતો.

પારિવારિક જીવન : કમલા અડવાણીનો સતત સાથ

લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ ૨૫ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૬૫ના રોજ કમલા અડવાણી સાથે લગ્ન કર્યા હતા.

તેમને બે સંતાનો છે. પુત્રીનું નામ પ્રતિભા અડવાણી અને પુત્રનું નામ જયંત અડવાણી છે.

કમલા અડવાણીએ તેમના લાંબા રાજકીય જીવન દરમિયાન પારિવારિક જવાબદારીઓ સંભાળવાની સાથે વિવિધ પ્રસંગોએ તેમને સાથ આપ્યો હતો.

વર્ષ ૨૦૧૬માં કમલા અડવાણીનું અવસાન થતાં તેમના અંગત જીવનમાં મોટી ખોટ પડી હતી. કમલાજીના સહયોગ અને પારિવારિક સમર્પણને અડવાણીજીએ અનેક પ્રસંગોએ યાદ કર્યાં હતાં.

૧૯૭૦માં સંસદીય જીવનની શરૂઆત : જનસંઘના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ બન્યા

લાલકૃષ્ણ અડવાણીના સંસદીય જીવનની શરૂઆત એપ્રિલ, ૧૯૭૦માં થઈ હતી. તેઓ પ્રથમ વખત રાજ્યસભાના સભ્ય બન્યા હતા.

સંસદમાં અભ્યાસપૂર્ણ ભાષણો, રાજકીય દલીલો અને રાષ્ટ્રીય પ્રશ્નો અંગેની રજૂઆતો દ્વારા તેમણે પોતાની આગવી ઓળખ ઊભી કરી હતી.

વર્ષ ૧૯૭૨ના અંતમાં ભારતીય જનસંઘના રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વ માટે તેમની પસંદગી થઈ અને વર્ષ ૧૯૭૩થી તેમણે જનસંઘના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ તરીકેની જવાબદારી સંભાળી હતી.

આ જવાબદારી સાથે તેઓ રાષ્ટ્રીય રાજકારણના અગ્રણી નેતાઓમાં સ્થાન પામ્યા હતા.

પછીનાં વર્ષોમાં તેઓ રાજ્યસભા અને લોકસભા બંને ગૃહોના સભ્ય રહ્યા. સંસદીય કાર્યપદ્ધતિ, સંગઠન અને જાહેર પ્રશ્નો અંગેની તેમની સમજણ તેમના રાજકીય જીવનનું મહત્ત્વપૂર્ણ પાસું બની રહી.

કટોકટીનો સમય અને જેલવાસ : ૧૯૭૫થી ૧૯૭૭નો સંઘર્ષપૂર્ણ અધ્યાય

૨૫ જૂન, ૧૯૭૫ના રોજ તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીએ દેશમાં આંતરિક કટોકટી જાહેર કરી હતી.

કટોકટી દરમિયાન અનેક વિપક્ષી નેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. નાગરિક સ્વતંત્રતાઓ, અખબારી સ્વતંત્રતા અને રાજકીય પ્રવૃત્તિઓ ઉપર વિવિધ નિયંત્રણો લાદવામાં આવ્યાં હતાં.

૨૬ જૂન, ૧૯૭૫ના રોજ લાલકૃષ્ણ અડવાણીની બેંગલુરુમાં ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. તેમને અન્ય વિપક્ષી નેતાઓ સાથે બેંગલુરુ સેન્ટ્રલ જેલમાં રાખવામાં આવ્યા હતા.

આ સમયગાળા દરમિયાન તેમણે લોકશાહી, બંધારણીય મૂલ્યો અને નાગરિક અધિકારોના પ્રશ્નો અંગે પોતાનો વિરોધ વ્યક્ત કર્યો હતો.

તેમણે કટોકટી અને જેલવાસ દરમિયાનના અનુભવોને ‘અ પ્રિઝનર્સ સ્ક્રેપ-બુક’ નામના પુસ્તકમાં રજૂ કર્યા હતા.

ભારતીય લોકશાહીના ઇતિહાસમાં કટોકટીનો સમય આજે પણ ચર્ચાસ્પદ અધ્યાય ગણાય છે. અડવાણીજીના રાજકીય જીવનમાં પણ આ સમયગાળાનું વિશેષ મહત્ત્વ રહ્યું છે.

જનતા પાર્ટીની સરકારમાં માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રી : ૧૯૭૭થી ૧૯૭૯

વર્ષ ૧૯૭૭માં કટોકટી બાદ યોજાયેલી લોકસભાની ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસનો પરાજય થયો અને જનતા પાર્ટીના નેતૃત્વ હેઠળ કેન્દ્રમાં સરકાર રચાઈ.

મોરારજી દેસાઈ દેશના વડાપ્રધાન બન્યા અને લાલકૃષ્ણ અડવાણીને કેન્દ્રીય માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલયની જવાબદારી સોંપવામાં આવી.

તેમનો કાર્યકાળ ૨૬ માર્ચ, ૧૯૭૭થી ૨૮ જુલાઈ, ૧૯૭૯ સુધીનો રહ્યો હતો.

આ સમયગાળા દરમિયાન તેમણે પ્રસારણ માધ્યમોની સ્વતંત્રતા, સરકારી નિયંત્રણો અને લોકશાહી મૂલ્યો અંગે નીતિગત કામગીરી કરી હતી.

દૂરદર્શન અને આકાશવાણી જેવા માધ્યમોની સ્વાયત્તતા તથા પ્રસારણ વ્યવસ્થામાં સુધારા અંગે પણ ચર્ચાઓ અને પ્રયાસો થયા હતા.

કટોકટી બાદ અખબારી સ્વતંત્રતાની પુનઃસ્થાપનાની પ્રક્રિયામાં માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલયની ભૂમિકા મહત્ત્વપૂર્ણ હતી.

૧૯૮૦માં ભાજપની સ્થાપના : સંગઠનના પાયાના શિલ્પકાર તરીકે અડવાણીની ભૂમિકા

વર્ષ ૧૯૮૦માં ભારતીય જનતા પાર્ટીની સ્થાપના થઈ. અટલ બિહારી વાજપેયી, લાલકૃષ્ણ અડવાણી અને અન્ય જનસંઘના વરિષ્ઠ નેતાઓ આ નવા રાજકીય પક્ષના સ્થાપક નેતાઓમાં સામેલ હતા.

વર્ષ ૧૯૮૦થી ૧૯૮૬ દરમિયાન અડવાણીએ ભાજપના રાષ્ટ્રીય મહામંત્રી તરીકે કામગીરી કરી હતી.

મે, ૧૯૮૬માં તેઓ ભારતીય જનતા પાર્ટીના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ બન્યા. ત્યારબાદ તેમણે વિવિધ કાર્યકાળમાં પક્ષનું રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વ સંભાળ્યું હતું.

તેમના અધ્યક્ષપદ દરમિયાન ભાજપે સંગઠન વિસ્તાર, કાર્યકરો સાથેનો સંપર્ક અને રાજકીય વિચારધારાના પ્રસાર ઉપર વિશેષ ભાર મૂક્યો હતો.

ભારતીય જનતા પાર્ટીના લોકસભા ચૂંટણીના પરિણામો ઉપર નજર કરીએ તો પક્ષના વિસ્તરણનો અંદાજ મળે છે.

લોકસભા ચૂંટણીભાજપની બેઠકો૧૯૮૪૨૧૯૮૯૮૫૧૯૯૧૧૨૦૧૯૯૬૧૬૧૧૯૯૮૧૮૨૧૯૯૯૧૮૨

વર્ષ ૧૯૮૪માં માત્ર બે લોકસભા બેઠકો મેળવનાર ભાજપ વર્ષ ૧૯૯૬માં ૧૬૧ બેઠકો સાથે લોકસભાનો સૌથી મોટો પક્ષ બન્યો હતો.

આ રાજકીય પરિવર્તનમાં અટલ બિહારી વાજપેયી અને લાલકૃષ્ણ અડવાણી સહિત પક્ષના અનેક નેતાઓ તથા કાર્યકરોનું મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન રહ્યું હતું.

૧૯૯૦ની ઐતિહાસિક રામ રથયાત્રા : સોમનાથથી અયોધ્યા સુધીનો રાજકીય ઘટનાક્રમ

લાલકૃષ્ણ અડવાણીના રાજકીય જીવનનો સૌથી ચર્ચાસ્પદ અને દૂરગામી અસરો ધરાવતો અધ્યાય રામજન્મભૂમિ આંદોલન સાથે જોડાયેલો છે.

૨૫ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૯૦ના રોજ ગુજરાતના સોમનાથ મંદિરથી તેમણે રામ રથયાત્રાનો પ્રારંભ કર્યો હતો.

આ યાત્રાનો મુખ્ય હેતુ અયોધ્યામાં ભગવાન શ્રીરામના જન્મસ્થળે મંદિર નિર્માણના આંદોલનને રાષ્ટ્રીય સ્તરે વેગ આપવાનો અને જનસમર્થન મેળવવાનો હતો.

સોમનાથથી શરૂ થયેલી આ યાત્રા વિવિધ રાજ્યોમાંથી પસાર થઈ અયોધ્યા પહોંચવાની હતી. ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન અને ઉત્તર ભારતના વિવિધ વિસ્તારોમાં આ યાત્રાને લઈને રાજકીય પ્રવૃત્તિઓ તેજ બની હતી.

જોકે, યાત્રા અયોધ્યા પહોંચે તે પહેલાં જ ૨૩ ઑક્ટોબર, ૧૯૯૦ના રોજ બિહારના સમસ્તીપુર ખાતે અડવાણીની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.

તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી લાલુપ્રસાદ યાદવની સરકારના આદેશથી આ કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી.

આ ધરપકડ બાદ ભારતીય જનતા પાર્ટીએ કેન્દ્રની વી. પી. સિંહ સરકારને આપેલો ટેકો પાછો ખેંચ્યો હતો. તેના કારણે રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં મોટો ઘટનાક્રમ સર્જાયો હતો.

રામ રથયાત્રાની રાજકીય અસરો પણ વ્યાપક રહી હતી. ભાજપને રાષ્ટ્રીય સ્તરે વધુ ઓળખ મળી, રામ મંદિરનો મુદ્દો દેશના રાજકારણના કેન્દ્રમાં આવ્યો અને પક્ષના જનાધારમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો.

બીજી તરફ, યાત્રા અને આંદોલનને લઈને ધાર્મિક ઓળખ, ધર્મનિરપેક્ષતા અને સામાજિક સૌહાર્દ અંગે ચર્ચાઓ તથા મતભેદો વધુ તીવ્ર બન્યા હતા.

આંદોલનને એક તરફ વ્યાપક સમર્થન મળ્યું, તો બીજી તરફ વિવિધ રાજકીય પક્ષો અને સામાજિક સંગઠનોએ તેનો વિરોધ પણ કર્યો હતો.

આ રીતે રામ રથયાત્રા ભારતીય રાજકારણના અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ અને ચર્ચાસ્પદ પ્રસંગોમાં સ્થાન પામી હતી.

૧૯૯૨માં બાબરી મસ્જિદ ધ્વંસ : રાજકીય વિવાદ અને લાંબી કાનૂની પ્રક્રિયા

૬ ડિસેમ્બર, ૧૯૯૨ના રોજ અયોધ્યામાં બાબરી મસ્જિદનું ધ્વંસ કરવામાં આવ્યું હતું.

તે સમયે લાલકૃષ્ણ અડવાણી રામજન્મભૂમિ આંદોલનના અગ્રણી નેતાઓમાં સામેલ હતા.

આ ઘટનાના પગલે દેશભરમાં ભારે રાજકીય અને સામાજિક વિવાદ સર્જાયો હતો. અનેક સ્થળોએ કોમી તણાવ અને હિંસાની ઘટનાઓ બની હતી.

અડવાણી સહિત કેટલાક રાજકીય નેતાઓ અને અન્ય વ્યક્તિઓ સામે આ ઘટનાને લગતા ફોજદારી કેસો ચાલ્યા હતા.

લાંબી કાનૂની પ્રક્રિયા બાદ ૩૦ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૦ના રોજ લખનૌની વિશેષ સીબીઆઈ અદાલતે બાબરી મસ્જિદ ધ્વંસના ફોજદારી કેસમાં અડવાણી સહિત તમામ ૩૨ આરોપીઓને નિર્દોષ જાહેર કર્યા હતા.

અદાલતે આરોપો સાબિત કરવા માટે પૂરતા અને નિર્ણાયક પુરાવા ઉપલબ્ધ ન હોવાનું નોંધ્યું હતું.

બાબરી મસ્જિદ ધ્વંસ અને તેને લગતો સમગ્ર રાજકીય તથા કાનૂની ઘટનાક્રમ અડવાણીના જાહેર જીવનના સૌથી વિવાદાસ્પદ અધ્યાયોમાંનો એક રહ્યો છે.

સ્વર્ણજયંતી રથયાત્રા : ૧૯૯૭માં રાષ્ટ્રીય એકતા અને આઝાદીના સંઘર્ષનો સંદેશ

ભારતની આઝાદીનાં ૫૦ વર્ષ પૂર્ણ થવાના અવસરે અડવાણીએ વર્ષ ૧૯૯૭માં સ્વર્ણજયંતી રથયાત્રાનું આયોજન કર્યું હતું.

આ યાત્રાનો મુખ્ય હેતુ દેશની સ્વતંત્રતાની લડત, સ્વાતંત્ર્યસેનાનીઓના યોગદાન, રાષ્ટ્રીય એકતા અને લોકશાહી મૂલ્યો અંગે જનજાગૃતિ લાવવાનો હતો.

આ યાત્રા દ્વારા તેમણે દેશના વિવિધ વિસ્તારોમાં વ્યાપક જનસંપર્ક કર્યો હતો.

રામ રથયાત્રાની જેમ સ્વર્ણજયંતી રથયાત્રા પણ તેમના રાજકીય જીવનનો મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રસંગ બની હતી.

આ યાત્રાથી ભાજપના સંગઠનને વધુ મજબૂત બનાવવાના પ્રયાસોને પણ વેગ મળ્યો હતો.

કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી તરીકે ૧૯૯૮થી ૨૦૦૪ સુધી મહત્ત્વપૂર્ણ જવાબદારી

વર્ષ ૧૯૯૮માં અટલ બિહારી વાજપેયીના નેતૃત્વ હેઠળ કેન્દ્રમાં સરકાર રચાયા બાદ લાલકૃષ્ણ અડવાણીને કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી બનાવવામાં આવ્યા હતા.

તેમણે ૧૯ માર્ચ, ૧૯૯૮થી ૨૨ મે, ૨૦૦૪ સુધી ગૃહમંત્રી તરીકેની જવાબદારી નિભાવી હતી.

આ સમયગાળા દરમિયાન દેશની આંતરિક સુરક્ષા, આતંકવાદ સામેની નીતિ, સરહદી સુરક્ષા, ગુપ્તચર વ્યવસ્થાનું સંકલન અને જમ્મુ-કાશ્મીરની સુરક્ષા પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું હતું.

સુરક્ષા દળોની કામગીરીમાં સંકલન વધારવા તથા આંતરિક સુરક્ષા વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવાના પ્રયાસો પણ હાથ ધરાયા હતા.

૧૩ ડિસેમ્બર, ૨૦૦૧ના રોજ ભારતીય સંસદ ઉપર આતંકવાદી હુમલો થયો હતો. આ ઘટના તેમના ગૃહમંત્રી તરીકેના કાર્યકાળની સૌથી ગંભીર સુરક્ષા કસોટીઓમાંની એક હતી.

આ ઉપરાંત આતંકવાદવિરોધી કાયદા અને સુરક્ષાને લગતી વિવિધ નીતિઓ અંગે તેમના કાર્યકાળમાં મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લેવાયા હતા. આ પૈકીના કેટલાક નિર્ણયો રાજકીય અને નાગરિક અધિકારોની દૃષ્ટિએ ચર્ચાનો વિષય પણ બન્યા હતા.

દેશના સાતમા નાયબ વડાપ્રધાન : ૨૦૦૨થી ૨૦૦૪નો મહત્ત્વપૂર્ણ સમયગાળો

૨૯ જૂન, ૨૦૦૨ના રોજ લાલકૃષ્ણ અડવાણીને ભારતના નાયબ વડાપ્રધાન તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.

આ પદ સંભાળનાર તેઓ દેશના સાતમા નાયબ વડાપ્રધાન બન્યા હતા.

તેમણે અટલ બિહારી વાજપેયીની સરકારમાં ગૃહમંત્રીની જવાબદારી સાથે નાયબ વડાપ્રધાન તરીકે પણ કામગીરી કરી હતી.

નાયબ વડાપ્રધાન તરીકે તેમનો કાર્યકાળ ૨૯ જૂન, ૨૦૦૨થી ૨૨ મે, ૨૦૦૪ સુધીનો રહ્યો હતો.

આ સમયગાળા દરમિયાન તેઓ કેન્દ્ર સરકારના મહત્ત્વપૂર્ણ નીતિગત નિર્ણયો અને રાજકીય કામગીરી સાથે જોડાયેલા રહ્યા હતા.

વાજપેયી અને અડવાણીની જોડી ભારતીય જનતા પાર્ટીના સંગઠન તથા કેન્દ્રમાં ગઠબંધન સરકારના સંચાલનના સંદર્ભમાં લાંબા સમય સુધી ચર્ચાતી રહી છે.

ગુજરાત સાથે વિશેષ સંબંધ : ગાંધીનગર લોકસભા બેઠક સાથે દાયકાઓનું જોડાણ

લાલકૃષ્ણ અડવાણીના રાજકીય જીવનમાં ગુજરાતનું વિશેષ સ્થાન રહ્યું છે.

વર્ષ ૧૯૯૧માં ગાંધીનગર લોકસભા બેઠક પરથી ચૂંટાયા બાદ ગુજરાત સાથે તેમનો રાજકીય સંબંધ વધુ મજબૂત બન્યો હતો.

ત્યારબાદ વર્ષ ૧૯૯૮, ૧૯૯૯, ૨૦૦૪, ૨૦૦૯ અને ૨૦૧૪ની લોકસભા ચૂંટણીઓમાં પણ તેઓ ગાંધીનગર બેઠક પરથી ચૂંટાયા હતા.

ગાંધીનગરના મતદારો સાથેના લાંબા સંબંધને કારણે ગુજરાતના રાજકારણમાં તેમની આગવી ઓળખ રહી હતી.

વર્ષ ૧૯૯૧ની લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન નરેન્દ્ર મોદી સહિત ભાજપના અનેક કાર્યકરોએ અડવાણીના ચૂંટણી પ્રચાર અને સંગઠનાત્મક કામગીરીમાં સહયોગ આપ્યો હતો.

૮ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ લખેલા વિશેષ લેખમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આ પ્રસંગને યાદ કરતાં જણાવ્યું હતું કે તેઓ અડવાણીના ઉમેદવારીપત્રો તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા અને ચૂંટણી પ્રચારની કામગીરીમાં જોડાયા હતા.

મોદીએ પોતાના લેખમાં એ પણ યાદ કર્યું હતું કે અડવાણીના પિતા ભારતના ભાગલા બાદ કચ્છમાં સ્થાયી થયા હતા અને અડવાણીએ ગુજરાતમાંથી રાજ્યસભાના સાંસદ તરીકે પણ સેવા આપી હતી.

આ સંબંધને કારણે ગુજરાત અને અડવાણી વચ્ચે લાંબા સમયથી આત્મીય રાજકીય જોડાણ રહ્યું હતું.

૨૦૦૪ની ચૂંટણી બાદ લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા

વર્ષ ૨૦૦૪ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપના નેતૃત્વ હેઠળના રાષ્ટ્રીય લોકતાંત્રિક ગઠબંધનને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.

કોંગ્રેસના નેતૃત્વ હેઠળ સંયુક્ત પ્રગતિશીલ ગઠબંધનની સરકાર રચાઈ અને ડૉ. મનમોહનસિંહ દેશના વડાપ્રધાન બન્યા.

આ સમયગાળા દરમિયાન લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા તરીકે જવાબદારી સંભાળી હતી.

કેન્દ્ર સરકારની નીતિઓ, આર્થિક નિર્ણયો, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને રાજકીય પ્રશ્નો અંગે તેમણે સંસદમાં વિપક્ષની ભૂમિકા નિભાવી હતી.

વર્ષ ૨૦૦૪થી ૨૦૦૫ દરમિયાન તેઓ ફરી ભારતીય જનતા પાર્ટીના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ પણ રહ્યા હતા.

૨૦૦૯માં વડાપ્રધાન પદના ઉમેદવાર : રાજકીય આશા અધૂરી રહી

વર્ષ ૨૦૦૯ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ભારતીય જનતા પાર્ટીએ લાલકૃષ્ણ અડવાણીને પોતાના વડાપ્રધાન પદના ઉમેદવાર તરીકે રજૂ કર્યા હતા.

આ ચૂંટણીમાં ભાજપને ૧૧૬ બેઠકો મળી હતી, જ્યારે કોંગ્રેસે ૨૦૬ બેઠકો મેળવી હતી.

કોંગ્રેસના નેતૃત્વ હેઠળ યુપીએ ફરી કેન્દ્રમાં સરકાર બનાવવામાં સફળ રહ્યું હતું અને ડૉ. મનમોહનસિંહ બીજી વખત દેશના વડાપ્રધાન બન્યા હતા.

આ પરિણામ સાથે અડવાણીની વડાપ્રધાન બનવાની રાજકીય આશા પૂર્ણ થઈ શકી નહોતી.

જોકે, તેઓ ભાજપના વરિષ્ઠ નેતા તરીકે જાહેર જીવનમાં જોડાયેલા રહ્યા હતા અને પક્ષના સંગઠન તથા રાજકીય મુદ્દાઓ અંગે પોતાની ભૂમિકા નિભાવતા રહ્યા હતા.

૨૦૧૪ બાદ માર્ગદર્શકની ભૂમિકા : સક્રિય ચૂંટણી રાજકારણથી ધીમે ધીમે દૂર

સમય જતાં ભારતીય જનતા પાર્ટીમાં નેતૃત્વનું નવું માળખું ઊભું થયું હતું. આ દરમિયાન અડવાણીએ પક્ષના કેટલાક નિર્ણયોને લઈને પોતાની અસહમતિ પણ વ્યક્ત કરી હતી.

વર્ષ ૨૦૧૪ની લોકસભા ચૂંટણીમાં નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ ભાજપે ૨૮૨ બેઠકો મેળવીને સ્પષ્ટ બહુમતી પ્રાપ્ત કરી હતી.

આ ચૂંટણીમાં અડવાણી ગાંધીનગરથી ફરી સાંસદ તરીકે ચૂંટાયા હતા.

વર્ષ ૨૦૧૪માં ભારતીય જનતા પાર્ટીએ લાલકૃષ્ણ અડવાણી, મુરલી મનોહર જોશી અને અટલ બિહારી વાજપેયીને પક્ષના માર્ગદર્શક મંડળમાં સ્થાન આપ્યું હતું.

વર્ષ ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણીમાં અડવાણીએ ઉમેદવારી કરી નહોતી. ત્યારબાદ તેઓ સક્રિય ચૂંટણી રાજકારણથી મોટાભાગે દૂર રહ્યા હતા.

જોકે, ભાજપના સ્થાપક નેતાઓ પૈકીના એક તરીકે પક્ષના ઇતિહાસમાં તેમનું સ્થાન યથાવત્ રહ્યું છે.

રાજકારણ ઉપરાંત લેખન અને વાંચનનો વિશેષ શોખ

લાલકૃષ્ણ અડવાણી માત્ર રાજકીય નેતા જ નહીં, પરંતુ વાંચન, લેખન, ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિમાં રસ ધરાવતા વ્યક્તિત્વ તરીકે પણ જાણીતા રહ્યા છે.

તેમણે પોતાના જીવનના અનુભવો, રાજકીય વિચારો, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, લોકશાહી અને દેશના વિવિધ પ્રશ્નો અંગે પુસ્તકો તથા લેખો લખ્યાં છે.

તેમનાં જાણીતાં પુસ્તકોમાં વર્ષ ૨૦૦૮માં પ્રકાશિત થયેલું ‘માય કન્ટ્રી, માય લાઇફ’ વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. આ આત્મકથાત્મક પુસ્તકમાં તેમના જીવનપ્રવાસ, રાજકીય અનુભવો અને રાષ્ટ્રીય ઘટનાક્રમોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

કટોકટી દરમિયાનના અનુભવો પર આધારિત ‘અ પ્રિઝનર્સ સ્ક્રેપ-બુક’ પણ તેમનું મહત્ત્વપૂર્ણ પુસ્તક છે.

આ ઉપરાંત ‘ન્યૂ અપ્રોચિઝ ટુ સિક્યુરિટી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ’માં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વિકાસ અંગેના તેમના વિચારો રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.

તેઓ ભારતીય સંસ્કૃતિ, સિનેમા, નાટ્યકળા અને ઐતિહાસિક વિષયોમાં પણ રસ ધરાવતા હતા.

પદ્મવિભૂષણથી ભારત રત્ન સુધી : રાષ્ટ્રના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માનથી વિભૂષિત

લાલકૃષ્ણ અડવાણીને તેમના જાહેર જીવન અને રાજકીય યોગદાન બદલ વિવિધ સન્માનો પ્રાપ્ત થયાં છે.

વર્ષ ૧૯૯૯માં તેમને ઉત્કૃષ્ટ સંસદસભ્ય તરીકેના સન્માનથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.

વર્ષ ૨૦૧૫માં ભારત સરકારે તેમને દેશના બીજા ક્રમના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન ‘પદ્મવિભૂષણ’થી સન્માનિત કર્યા હતા.

ત્યારબાદ વર્ષ ૨૦૨૪માં તેમને દેશના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન ‘ભારત રત્ન’થી નવાજવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી.

૩ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૪ના રોજ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ અડવાણીને ભારત રત્ન આપવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો હતો.

૩૧ માર્ચ, ૨૦૨૪ના રોજ રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુએ નવી દિલ્હીમાં અડવાણીના નિવાસસ્થાને જઈ તેમને ભારત રત્ન એનાયત કર્યો હતો.

આ પ્રસંગે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી, તત્કાલીન ઉપરાષ્ટ્રપતિ જગદીપ ધનખડ, રક્ષામંત્રી રાજનાથસિંહ, ગૃહમંત્રી અમિત શાહ અને અડવાણી પરિવારના સભ્યો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

વડાપ્રધાન મોદીએ આ સન્માનને ભાવનાત્મક પ્રસંગ ગણાવી અડવાણીની લાંબી જાહેર સેવાઓને યાદ કરી હતી.

અટલ બિહારી વાજપેયી અને અડવાણીની ઐતિહાસિક રાજકીય જોડી

ભારતીય જનતા પાર્ટીના વિકાસ અને રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં સ્થાન મેળવવાની પ્રક્રિયામાં અટલ બિહારી વાજપેયી અને લાલકૃષ્ણ અડવાણીની જોડીએ મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.

બંને નેતાઓ જનસંઘના સમયથી એકબીજા સાથે જોડાયેલા રહ્યા હતા અને લાંબા સમય સુધી રાજકીય તથા સંગઠનાત્મક કામગીરી કરી હતી.

વાજપેયી પોતાની વક્તૃત્વકલા, સંસદીય અનુભવ, ગઠબંધન રાજકારણ અને વિવિધ રાજકીય પક્ષો વચ્ચે સંવાદ સ્થાપવાની ક્ષમતા માટે જાણીતા હતા.

બીજી તરફ અડવાણી પક્ષના સંગઠન, વિચારધારા, કાર્યકરો સાથેના સંપર્ક અને રાજકીય અભિયાનો માટે જાણીતા રહ્યા હતા.

વર્ષ ૧૯૯૮ અને ૧૯૯૯માં ભાજપના નેતૃત્વ હેઠળ કેન્દ્રમાં સરકારની રચના કરવામાં બંનેની મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહી હતી.

વાજપેયી દેશના વડાપ્રધાન બન્યા, જ્યારે અડવાણીએ ગૃહમંત્રી અને ત્યારબાદ નાયબ વડાપ્રધાન તરીકે જવાબદારી સંભાળી હતી.

બંને નેતાઓ વચ્ચેના લાંબા સહકારનો ભારતીય જનતા પાર્ટીના રાજકીય વિકાસમાં વિશેષ ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે.

૮ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ : ૯૯ વર્ષ પૂર્ણ કરી જીવનના ૧૦૦મા વર્ષમાં પ્રવેશ

૮ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ જીવનનાં ૯૯ વર્ષ પૂર્ણ કર્યાં છે અને તેઓ જીવનના ૧૦૦મા વર્ષમાં પ્રવેશ્યા છે.

વિશેષ સંયોગ એ છે કે આ વર્ષે તેમનો જન્મદિવસ દિવાળીના પાવન પર્વ સાથે આવ્યો છે.

આ પ્રસંગે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ અડવાણીના જીવન, રાજકીય સફર અને રાષ્ટ્રસેવા અંગે વિશેષ લેખ લખીને તેમના યોગદાનને યાદ કર્યું છે.

મોદીએ તેમના લેખમાં અડવાણીની વિચારધારાની સ્પષ્ટતા અને બૌદ્ધિક ક્ષમતાની વિશેષ પ્રશંસા કરી છે.

તેમણે અડવાણીના સંગઠન પ્રત્યેના સમર્પણ, કાર્યકરો સાથેના જોડાણ અને ‘રાષ્ટ્ર પ્રથમ’ની ભાવનાનો પણ વિશેષ ઉલ્લેખ કર્યો છે.

વડાપ્રધાને જનસંઘ અને ભાજપના સંગઠન નિર્માણમાં અડવાણીના યોગદાન, કટોકટી દરમિયાનની તેમની ભૂમિકા અને સોમનાથથી અયોધ્યા સુધીની રથયાત્રાની યાદો વ્યક્ત કરી છે.

તેમણે વર્ષ ૧૯૯૧માં ગાંધીનગર લોકસભા બેઠક ઉપર અડવાણીના ચૂંટણી પ્રચારમાં પોતાની ભાગીદારી તથા ગુજરાત સાથેના અડવાણીના લાંબા સંબંધોનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે.

મોદીએ અડવાણીની વાંચનપ્રવૃત્તિ, લેખનશૈલી અને ભારતીય સંસ્કૃતિ તથા સિનેમા પ્રત્યેના રસને પણ યાદ કર્યો છે.

આજે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ અડવાણીના નિવાસસ્થાને જઈ તેમને જન્મદિવસની શુભેચ્છાઓ પાઠવી હતી.

આ ઉપરાંત દિલ્હીમાં ભારતીય જનતા પાર્ટીના રાષ્ટ્રીય મુખ્યાલય ખાતે તેમના દીર્ઘાયુષ્ય અને સારા સ્વાસ્થ્ય માટે વિશેષ હવન તથા પ્રાર્થનાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.

આ પ્રસંગે પક્ષના વરિષ્ઠ નેતાઓ અને કાર્યકરોએ તેમના લાંબા જાહેર જીવન અને રાજકીય યોગદાનને યાદ કર્યું હતું.

ભારતીય રાજકીય ઇતિહાસના અનેક પરિવર્તનોના સાક્ષી

લાલકૃષ્ણ અડવાણીનો જીવનપ્રવાસ અખંડ ભારતના સિંધથી શરૂ થઈ સ્વતંત્ર ભારતના અનેક રાજકીય પરિવર્તનોમાંથી પસાર થયો છે.

ભારતના ભાગલા, સંઘનું સંગઠન કાર્ય, જનસંઘનો વિકાસ, કટોકટીનો જેલવાસ, જનતા પાર્ટીની સરકાર, ભાજપની સ્થાપના, રામજન્મભૂમિ આંદોલન, કેન્દ્રમાં ગઠબંધન સરકાર અને નાયબ વડાપ્રધાન તરીકેની જવાબદારી સુધી તેમની સફર વિસ્તરેલી છે.

તેમની રાજકીય વિચારધારા અને આંદોલનોને લઈને સમર્થન તથા વિરોધ બંને જોવા મળ્યાં છે. તેમ છતાં ભાજપના સંગઠનાત્મક વિકાસ અને દેશના બદલાતા રાજકીય પ્રવાહોના અભ્યાસમાં અડવાણીનું સ્થાન મહત્ત્વપૂર્ણ રહ્યું છે.

સંઘના સ્વયંસેવકથી દેશના નાયબ વડાપ્રધાન અને પદ્મવિભૂષણથી ભારત રત્ન સુધી પહોંચેલા લાલકૃષ્ણ અડવાણીની લાંબી જાહેર જીવનયાત્રા ભારતીય રાજકારણના ઇતિહાસનો નોંધપાત્ર અધ્યાય બની રહી છે.

જીવનના ૧૦૦મા વર્ષમાં પ્રવેશી રહેલા અડવાણીજીને જન્મદિવસની હાર્દિક શુભકામનાઓ.