(નવી દિલ્હી): ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા માટે હાલમાં ચિંતાજનક સમય ચાલી રહ્યો છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા શુક્રવારે જાહેર કરવામાં આવેલા વાર્ષિક અહેવાલમાં દેશની આર્થિક સ્થિતિ પર ગંભીર સવાલો ઉભા થયા છે. રિપોર્ટ મુજબ, ૨૦૨૫-૨૬ના નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન દેશમાંથી બહાર જતા ડોલરનો જથ્થો $૩૦.૮ બિલિયનને પાર કરી ગયો છે, જે પાછલા વર્ષની સરખામણીમાં સીધો છ ગણો વધારે છે. આ આંકડાઓએ સરકાર અને કેન્દ્રીય બેંકની ચિંતામાં મોટો વધારો કર્યો છે.
બેલેન્સ ઓફ પેમેન્ટ્સ (BoP) માં ઘટાડો
ભારતનું બેલેન્સ ઓફ પેમેન્ટ્સ, જે ૨૦૨૩-૨૪ સુધી સરપ્લસ (વધારા) માં હતું, તે હવે ખાધમાં ફેરવાઈ ગયું છે. આ માટે મુખ્યત્વે બે કારણો જવાબદાર છે: પહેલું, નિકાસ કરતા આયાતનું પ્રમાણ વધવું અને બીજું, ભારતમાં આવતા વિદેશી રોકાણોમાં થયેલો તીવ્ર ઘટાડો. પરિણામે, ખાધને ભરપાઈ કરવા માટે RBI એ તેના વિદેશી મુદ્રા ભંડાર (Forex Reserves) નો ઉપયોગ કરવો પડ્યો છે, જેનાથી ભંડારમાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે.
મૂડી ખાતામાં નબળાઈ અને રોકાણકારોનો પ્રવાહ
રિપોર્ટમાં મૂડી ખાતાની સ્થિતિ અત્યંત નબળી હોવાનું જણાય છે. ૨૦૨૫-૨૬માં મૂડી ખાતાનો સરપ્લસ ઘટીને માત્ર $૭૨ મિલિયન રહી ગયો છે, જે અગાઉના વર્ષે $૧૬.૬ બિલિયન હતો. આ ઘટાડા પાછળનું મુખ્ય કારણ વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારો (FPIs) દ્વારા કરવામાં આવેલી જંગી વેચવાલી છે. FPIs એ ભારતીય બજારોમાંથી રોકાણ પાછું ખેંચી લીધું છે, જે છેલ્લા બે વર્ષના પોઝિટિવ ટ્રેન્ડની બિલકુલ ઉલટું છે. આ ઉપરાંત, ભારતીયો દ્વારા વિદેશમાં ભંડોળ રાખવાનું વલણ પણ ડોલરના આઉટફ્લોમાં વધારો કરી રહ્યું છે.
સોનું અને તેલ: ડોલરના ઘટાડાના મુખ્ય કારણો
ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું ૯૦% તેલ આયાત કરે છે અને સોનાનો તો વિશ્વમાં સૌથી મોટો ગ્રાહક છે. આયાત માટે ચૂકવણી કરવા માટે ડોલરની જરૂર પડે છે, જે દેશના વિદેશી ભંડોળ પર સતત દબાણ લાવે છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તાજેતરમાં જ દેશવાસીઓને ઈંધણ અને સોનાની ખરીદીમાં કાપ મૂકવાનું આહ્વાન કર્યું હતું, તે આ ગંભીર આર્થિક પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને જ હતું.
સરકારના કડક પગલાં
આ સ્થિતિને કાબૂમાં લેવા માટે સરકારે પહેલેથી જ આક્રમક પગલાં શરૂ કરી દીધા છે:
•    ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટીમાં વધારો: સોના અને ચાંદી પરની આયાત જકાત ૬% થી વધારીને ૧૫% કરી દેવામાં આવી છે.
•    ઈંધણના ભાવમાં વધારો: ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ દ્વારા પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં સરેરાશ ૭.૫ રૂપિયા પ્રતિ લિટરનો વધારો કરવામાં આવ્યો છે.
•    અન્ય નિયંત્રણો: ચાંદીની આયાત પર પણ પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા છે જેથી ડોલરના બિનજરૂરી આઉટફ્લોને રોકી શકાય.
ભારત માટે આગામી સમય આર્થિક શિસ્ત જાળવવાનો છે. જો આ રીતે જ ડોલરનો આઉટફ્લો ચાલુ રહેશે, તો રૂપિયાના મૂલ્ય પર પણ તેની નકારાત્મક અસર પડી શકે છે. સરકાર અને RBI હવે આગામી મહિનાઓમાં આર્થિક વૃદ્ધિ અને વિદેશી મુદ્રા ભંડારની જાળવણી વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે સાધે છે, તે જોવું મહત્વનું રહેશે.