નવી દિલ્‍હી,તા.૨: ભારતીય બેંકિંગ સિસ્‍ટમ વધુને વધુ મોટી થાપણો પર આધાર રાખી રહી છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા જાહેર કરાયેલા તાજેતરના ડેટા અનુસાર, રૂ.૫ કરોડ અને તેથી વધુ રકમની થાપણો હવે ભારતીય બેંકિગ સિસ્‍ટમમાં કુલ ટર્મ ડિપોઝિટના એક તૃતીયાંશ કરતાં વધુ હિસ્‍સો ધરાવે છે.

નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ માટે RBI ના વાર્ષિક મૂળભૂત આંકડાકીય નિવેદન (BSR) દર્શાવે છે કે માર્ચ ૨૦૨૬ ના અંત સુધીમાં કુલ ટર્મ ડિપોઝિટના ૪૬.૩% રૂ.૧ કરોડ અને તેથી વધુ રકમની થાપણો હતી. છેલ્‍લા કેટલાક વર્ષોમાં મોટી થાપણોનો હિસ્‍સો સતત વધી રહ્યો છે. માર્ચ ૨૦૨૫ ના અંતમાં આવી થાપણોનો હિસ્‍સો વધીને ૪૫.૦૭% થયો, જે માર્ચ ૨૦૨૪ ના અંતમાં ૪૩.૬૬% હતો. આ શ્રેણીમાં, માર્ચ ૨૦૨૬ ના અંત સુધીમાં બેંકિગ સિસ્‍ટમમાં કુલ મુદત થાપણોના ૩૪.૮% માટે માત્ર રૂ.૫ કરોડ અને તેથી વધુ રકમની થાપણોનો હિસ્‍સો હતો.

સંખ્‍યાઓની દ્રષ્ટિએ, આ મોટી થાપણો કુલ મુદત થાપણ ખાતાઓના માત્ર ૦.૦૫% હતી. આનો અર્થ એ થયો કે મોટા થાપણદારોના નાના જૂથનું વર્ચસ્‍વ હતું. ડેટા એ પણ દર્શાવે છે કે લગભગ ૩૮% મુદત થાપણો રૂ.૩ કરોડ અને તેથી વધુ રકમની હતી (આ શ્રેણીઓમાં રિટેલ થાપણોનો સમાવેશ થતો નથી, જેમાં સામાન્‍ય રીતે રૂ.૨ કરોડ સુધીની થાપણોનો સમાવેશ થાય છે). તેનાથી વિપરીત, માર્ચ ૨૦૨૬ ના અંત સુધીમાં કુલ ટર્મ ડિપોઝિટના માત્ર ૧૭.૮% રૂ.૫ લાખ સુધીની ટર્મ ડિપોઝિટ હતી.

આ આંકડાઓ પર ટિપ્‍પણી કરતા, ખાનગી ક્ષેત્રના એક વરિષ્ઠ બેંક અધિકારીએ જણાવ્‍યું હતું કે, ઉચ્‍ચ-મૂલ્‍યની ટર્મ ડિપોઝિટમાં વૃદ્ધિ મુખ્‍યત્‍વે વ્‍યાજ દરની ગતિશીલતા અને કિમત દ્વારા પ્રેરિત છે. જ્‍યારે વ્‍યાજ દરમાં વધારો થવાની અપેક્ષા હોય છે, ત્‍યારે રોકાણકારો બોન્‍ડ કરતાં બેંક ડિપોઝિટ જેવા ફિક્‍સ્‍ડ-ઇન્‍કમ સાધનોને પસંદ કરે છે.

આનું કારણ એ છે કે વધતા વ્‍યાજ દરને કારણે બોન્‍ડ પોર્ટફોલિયો માર્ક-ટુ-માર્કેટ નુકસાન સહન કરે છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે બેંકો રૂ.૫ કરોડથી વધુની ડિપોઝિટ પર ઉત્તમ વ્‍યાજ દર પણ ઓફર કરી રહી છે.

તેમણે ઉમેર્યું હતું કે, હાલમાં, ડિપોઝિટના પ્રમાણપત્રો પરના વ્‍યાજ દરો લગભગ ૭.૫ થી ૭.૭૫ ટકા છે, જે તેમને ડેટ મ્‍યુચ્‍યુઅલ ફંડ્‍સ અથવા ગિલ્‍ટ ફંડ્‍સ કરતાં વધુ આકર્ષક બનાવે છે. જો કે, બેંકો સામાન્‍ય રીતે મોટી ડિપોઝિટ કરતાં નાની રિટેલ ડિપોઝિટ સાથે વધુ આરામદાયક હોય છે.

આ પરિવર્તન એવા સમયે આવ્‍યું છે જ્‍યારે બેંકો રિટેલ ડિપોઝિટ માટે તીવ્ર સ્‍પર્ધાનો અનુભવ કરી રહી છે.

કેરએજ રેટિગ્‍સના એસોસિયેટ ડિરેક્‍ટર સૌરભ ભાલેરાવે જણાવ્‍યું હતું કે, આ વલણ કોર્પોરેટ અથવા હોલસેલ ડિપોઝિટ પર બેંકોની નિર્ભરતા દર્શાવે છે. કંપનીઓએ તેમની રોકડ વ્‍યવસ્‍થાપન વ્‍યૂહરચનાના ભાગ રૂપે બેંક ફિક્‍સ્‍ડ ડિપોઝિટ (FD) માં મોટી રકમ જમા કરાવી હશે, તેમજ લિક્‍વિડ મ્‍યુચ્‍યુઅલ ફંડમાં રોકાણ કર્યું હશે.

માર્ચ દરમિયાન કોર્પોરેટ સર્ટિફિકેટ પર વ્‍યાજ દર ઊંચા હતા. વધુમાં, પﾍમિ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષને કારણે કંપનીઓએ આ સેગમેન્‍ટમાં તેમના કેટલાક ભંડોળનું રોકાણ કરવા માટે પણ પ્રેરિત કર્યું હશે.

વધુમાં, રિટેલ ડિપોઝિટ વધારવામાં પડકારો વચ્‍ચે, કેટલીક બેંકો રૂ.૧ કરોડ અને તેથી વધુની ડિપોઝિટ પર ઊંચા વ્‍યાજ દર ઓફર કરી રહી છે. આનાથી તેમના ખર્ચમાં વધારો થાય છે. માર્ચ ૨૦૨૬ ના અંત સુધીમાં, અનુસૂચિત વાણિજ્‍યિક બેંકોમાં ડિપોઝિટ વૃદ્ધિ અગાઉના વર્ષના ૧૦.૬ ટકાની સરખામણીમાં વધીને ૧૧.૫ ટકા થઈ ગઈ. ડિપોઝિટ વૃદ્ધિ વ્‍યાપક હતી, જેમાં તમામ સેગમેન્‍ટમાં બેંક શાખાઓએ બે-અંકની વૃદ્ધિ નોંધાવી હતી.

ડેટા છેલ્‍લા પાંચ વર્ષમાં ડિપોઝિટની રચનામાં ફેરફાર પણ દર્શાવે છે. કુલ થાપણોમાં બચત ખાતાની થાપણોનો હિસ્‍સો માર્ચ ૨૦૨૨ માં ૩૪.૬% થી ઘટીને માર્ચ ૨૦૨૬ માં ૨૮.૭% થયો.

તેનાથી વિપરીત, સમાન સમયગાળા દરમિયાન ફિક્‍સ્‍ડ ડિપોઝિટનો હિસ્‍સો ૫૫.૨% થી વધીને ૬૧.૬% થયો, જે દર્શાવે છે કે થાપણદારો ઉચ્‍ચ વ્‍યાજ આપતી ફિક્‍સ્‍ડ આવકના સાધનોને પ્રાથમિકતા આપી રહ્યા છે.

જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોએ નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ દરમિયાન થાપણોમાં વધારો કરવામાં નોંધપાત્ર ફાળો આપ્‍યો હતો.