જયપુરઃ ભારતના સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસા અને ભવ્ય વાસ્તુકલાના ઈતિહાસમાં 'જંતર-મંતર'નું નામ હંમેશાં અગ્રિમ સ્થાને રહ્યું છે. સામાન્ય નાગરિકોમાં વર્ષોથી એવી વ્યાપક ધારણા પ્રચલિત રહી છે કે આ વૈશ્વિક મહત્વ ધરાવતું સ્મારક માત્ર દિલ્હી પૂરતું જ સીમિત છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા આ ધારણાથી તદ્દન વિપરીત છે. પ્રાચીન સમયમાં ખગોળશાસ્ત્ર, સમયની ચોક્કસ ગણતરી અને અવકાશી ગ્રહોની ચાલનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરવા માટે જયપુરના પ્રખ્યાત રાજા મહારાજા સવાઈ જયસિંહ દ્વિતીય દ્વારા આજથી સદીઓ પહેલાં દેશના પાંચ અલગ-અલગ મુખ્ય શહેરોમાં ભવ્ય ખગોળીય વેધશાળાઓનું નિર્માણ કરાવવામાં આવ્યું હતું, જે આજે પણ પોતાની વિજ્ઞાન આધારિત રચનાથી સૌને આશ્ચર્યચકિત કરે છે.
મહારાજા સવાઈ જયસિંહે ગણિત, વિજ્ઞાન અને ખગોળ વિદ્યા પ્રત્યેના પોતાના ગાઢ સમર્પણના કારણે દેશના અલગ-અલગ ભૌગોલિક ક્ષેત્રોમાં આ વિશાળ સ્મારકો સ્થાપિત કર્યા હતા. આ પાંચ મુખ્ય સ્થળોમાં રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હી ઉપરાંત ગુલાબી નગરી તરીકે વિશ્વભરમાં જાણીતું જયપુર, મધ્યપ્રદેશનું પૌરાણિક અને ઐતિહાસિક શહેર ઉજ્જૈન, ઉત્તર પ્રદેશનું ધાર્મિક નગર મથુરા અને વારાણસી (બનારસ) નો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ વેધશાળાઓમાં સમયનું સચોટ માપન કરવા, સૂર્ય, ચંદ્ર તેમજ અન્ય ગ્રહોની ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવા અને અવકાશમાં થતી રહસ્યમય ઘટનાઓની સચોટ માહિતી મેળવવા માટે વિશાળ પથ્થર અને ધાતુના અત્યંત જટિલ ઉપકરણોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે તે યુગની એન્જિનિયરિંગ કુશળતાની પરાકાષ્ઠા સાબિત કરે છે.
આ તમામ પાંચેય ઐતિહાસિક સ્થળોમાં રાજસ્થાનના જયપુર શહેરમાં આવેલું જંતર-મંતર સૌથી વધુ વિશાળ, ભવ્ય અને ઉત્તમ સ્થિતિમાં સુરક્ષિત રહેલું સૌથી મોટું સ્મારક માનવામાં આવે છે. આ વૈશ્વિક મહત્વના અજોડ વારસાને તેની અદભુત રચનાત્મક શૈલી અને ખગોળીય મહત્તાને ધ્યાનમાં રાખીને યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા 'વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ' તરીકે પણ અધિકૃત રીતે ઘોષિત કરવામાં આવ્યું છે. જયપુરના આ વિશાળ પરિસરમાં સ્થાપિત કરાયેલા યંત્રો વર્તમાન સમયમાં પણ એટલા સચોટ પરિણામો આપે છે કે તે ખુલ્લા આકાશ નીચે માત્ર સૂર્યના પડછાઈના આધારે સમય અને ગ્રહોની વાસ્તવિક સ્થિતિની ચોક્કસ માહિતી પ્રદાન કરવા સક્ષમ છે.
સમયના અનિવાર્ય પ્રવાહ અને પરિવર્તનો સાથે ઉત્તર પ્રદેશના મથુરામાં આવેલું જંતર-મંતર સમયના અંતરાલમાં લુપ્ત થઈ ગયું છે અને આજે તેના માત્ર ભગ્ન અવશેષો જ જોવા મળે છે, પરંતુ દિલ્હી, જયપુર, ઉજ્જૈન અને વારાણસી ખાતેના આ ભવ્ય સ્મારકો આજે પણ ભારતના પ્રાચીન વૈજ્ઞાનિક ગૌરવ અને દીર્ઘદષ્ટિની અમોગ સાક્ષી પૂરે છે. દેશ-વિદેશથી લાખો પ્રવાસીઓ આ સ્મારકોની અદ્ભુત આર્કિટેક્ચર અને ખગોળીય રહસ્યોને પ્રત્યક્ષ નિહાળવા માટે આ શહેરોની મુલાકાતે અવારનવાર આવતા હોય છે, જે આપણી સમૃદ્ધ વૈજ્ઞાનિક પરંપરાનો પરિચય કરાવે છે.