નવી દિલ્હી  પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા તણાવ અને ક્રૂડ ઓઈલના આસમાને પહોંચતા ભાવો વચ્ચે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ રવિવારે ભારતીય મધ્યમ વર્ગને એક વિશેષ અપીલ કરી છે. તેમણે દેશના નાગરિકોને અને કંપનીઓને ફરી એકવાર 'વર્ક ફ્રોમ હોમ' (WFH) પ્રથાઓ જીવંત કરવા, બળતણનો વપરાશ ઘટાડવા અને વિદેશ પ્રવાસ ટાળવા વિનંતી કરી છે. પીએમની આ અપીલ પાછળ રાષ્ટ્રીય ઉર્જા સુરક્ષા અને અર્થતંત્રને સ્થિર કરવાનો ઉમદા હેતુ છે, પરંતુ આ જાહેરાતે ૨૦૨૦ના લોકડાઉનના એ કડવા અનુભવોની યાદ તાજી કરી દીધી છે જેને ઘણા લોકો 'WFH નું કાળું પાસું' ગણાવે છે.
 
કામકાજનું 'યુદ્ધ' અને મહિલાઓ પર વધતો બોજ
જ્યારે પણ ઘરેથી કામ કરવાની વાત આવે છે, ત્યારે ઓફિસનું કામ અને ઘરના કામ વચ્ચેની સીમાઓ ધૂંધળી થઈ જાય છે. ૨૦૨૦ના અનુભવો દર્શાવે છે કે WFH દરમિયાન ભારતીય પરિવારોમાં 'કામકાજના યુદ્ધો' છેડાયા હતા. ઘરગથ્થુ મદદનીશોની ગેરહાજરીમાં શ્રમનું વિભાજન તણાવનું કારણ બન્યું હતું. ખાસ કરીને કામ કરતી મહિલાઓ પર 'ત્રણ શિફ્ટ'નો બોજ આવી પડ્યો હતો: ઓફિસનું કામ, બાળકોનું ઓનલાઇન શિક્ષણ અને રસોડાની જવાબદારી. જોકે, આ વખતે રોગચાળો ન હોવાથી ઘરઘાટીઓ ઉપલબ્ધ રહેશે, જે કદાચ શારીરિક શ્રમ ઘટાડશે, પરંતુ માનસિક ખેંચતાણ હજુ પણ એક પડકાર છે.
 
ભીડભાડવાળા ઘરો અને ડિજિટલ વિભાજન
ભારતમાં જ્યાં સંયુક્ત પરિવારો અને બહુ-પેઢીનું જીવન સામાન્ય છે, ત્યાં ઘર એકાએક ભીડભાડવાળું કેન્દ્ર બની જાય છે. મર્યાદિત જગ્યામાં વૃદ્ધોની શાંતિની જરૂરિયાત, વ્યાવસાયિકોની મીટિંગ્સ અને બાળકોના ઓનલાઇન ક્લાસ વચ્ચે ઘર્ષણ થવું સ્વાભાવિક છે. લોકડાઉન દરમિયાન પરિવારો 'બેન્ડવિડ્થ' અને 'શાંત ખૂણા' માટે લડતા જોવા મળ્યા હતા. ઓફિસમાંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો બંધ થતાં પરંપરાગત સીમાઓ તૂટી હતી, જેના કારણે સાસુ-વહુ કે પતિ-પત્ની વચ્ચેના નાના ઝઘડાઓ ઘણીવાર મોટું સ્વરૂપ ધારણ કરતા હતા.
 
પડછાયો રોગચાળો: ઘરેલું હિંસામાં વધારો
WFH ના સુંદર ચિત્રની પાછળ એક વાસ્તવિકતા પણ છુપાયેલી હતી. રાષ્ટ્રીય મહિલા આયોગ (NCW) ના ડેટા મુજબ, જ્યારે લોકો ૨૪ કલાક એકબીજાની નિકટતામાં કેદ થયા, ત્યારે ઘરેલું હિંસાની ફરિયાદોમાં મોટો ઉછાળો આવ્યો હતો. આ સમયગાળાએ સાબિત કર્યું કે ઘણા લોકો માટે લોકડાઉન કૌટુંબિક બંધનનો સમય નહીં, પરંતુ અત્યંત માનસિક આઘાત અને ભયનો ગાળો હતો.
 
આર્થિક ફેરફારો અને નવી જીવનશૈલી
રોગચાળાએ ભારતીય મધ્યમ વર્ગને 'કટોકટી બજેટિંગ' શીખવ્યું છે. ઉડાઉ ખર્ચના બદલે આક્રમક બચત અને 'વિપરીત સ્થળાંતર' (શહેરો છોડીને વતન જવું) ના વલણો જોવા મળ્યા હતા. રસપ્રદ વાત એ છે કે, જેવી અપેક્ષા હતી તેમ ૨૦૨૦ પછી ભારતમાં 'બેબી બૂમ' (વધુ બાળકોનો જન્મ) જોવા મળ્યો નથી, પરંતુ પ્રજનન દર ઘટીને ૨.૦ થયો છે.
નિષ્કર્ષમાં, WFH એ માત્ર ટેકનોલોજીની સુવિધા નથી, પરંતુ તે ઘરના માળખામાં આવતું એક મોટું પરિવર્તન છે. પીએમની અપીલ દેશહિતમાં ચોક્કસ છે, પરંતુ શું ભારતીય પરિવારો ફરી એકવાર પોતાની અંગત સ્પેસ અને માનસિક શાંતિના ભોગે આ મોડેલને સ્વીકારવા તૈયાર છે, તે એક મોટો પ્રશ્ન છે. શું ગત વખતના કડવા પાઠ આપણને આ વખતે વધુ 'સ્થિતિસ્થાપક' બનાવશે?