બેંગલુરુ તા.૧૬: ભારતનો અવકાશ વિભાગ (DoS) હાલમાં ઉથલપાથલનો સામનો કરી રહ્યો છે. ISROના ઘણા વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિકો અને ટેકનિકલ નિષ્‍ણાતો રાજીનામા આપીને ખાનગી અવકાશ કંપનીઓમાં જઈ રહ્યા છે. એક પછી એક, છેલ્‍લા વર્ષમાં લગભગ ૧૦૦-૧૨૦ વૈજ્ઞાનિકોએ રાજીનામા આપ્‍યા છે.

ભારત સરકારે ISRO તરફથી આવા રાજીનામા અટકાવવા માટે કડક પગલાં લીધા છે. અવકાશ વિભાગે એક નવો નિર્દેશ જારી કર્યો છે, જેના હેઠળ આવા કોઈપણ કેસને હવે સીધા કેન્‍દ્રીય સ્‍તરે મંજૂર કરવામાં આવશે નહીં, પરંતુ અંતિમ મંજૂરી માટે મુખ્‍યાલયમાં મોકલવામાં આવશે.

હકીકતમાં, તાજેતરના રાજીનામામાં ગગનયાન અને ચંદ્રયાન-૩ જેવા મોટા પ્રોજેક્‍ટ્‍સના ઘણા પ્રોજેક્‍ટ ડિરેક્‍ટર અને મેનેજરો શામેલ છે. સરકાર માને છે કે આવા અચાનક રાજીનામા રાષ્ટ્રીય સ્‍તરના પ્રોજેક્‍ટ્‍સ પર નકારાત્‍મક અસર કરી રહ્યા છે.

પરિણામે, સરકારે વૈજ્ઞાનિકોના રાજીનામા અને સ્‍વૈચ્‍છિક નિવૃત્તિ (VRS) માટેના નિયમો કડક બનાવ્‍યા છે. જોકે, ISROના વડા વી. નારાયણને આને સામાન્‍ય વહીવટી પ્રક્રિયા ગણાવતા કહ્યું કે આનાથી પ્રોજેક્‍ટ્‍સને થતા અણધાર્યા નુકસાનને અટકાવી શકાશે.

વૈજ્ઞાનિકોના રાજીનામા અટકાવવા માટે ૧૪ જુલાઈના રોજ એક નવો આંતરિક આદેશ જારી કરવામાં આવ્‍યો હતો. આંતરિક મેમોરેન્‍ડમમાં જણાવાયું છે કે ઉચ્‍ચ-પ્રોફાઇલ પ્રોજેક્‍ટ્‍સમાં સામેલ ગ્રુપ A વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી સ્‍ટાફમાંથી સ્‍વૈચ્‍છિક નિવૃત્તિ (VRS) અથવા રાજીનામા માટેની વિનંતીઓ હવે નિયમિત બાબત તરીકે સ્‍વીકારવામાં આવશે નહીં.

વિભાગે ચેતવણી આપી છે કે તાજેતરમાં વૈજ્ઞાનિકોએ તેમની નોકરી છોડી દેવાના વધારાથી રાષ્ટ્રીય મહત્‍વના મહત્‍વપૂર્ણ પ્રોજેક્‍ટ્‍સ પર ગંભીર અસર પડી છે.

સરકારે ડિરેક્‍ટરોને કડક સૂચના આપી છે કે જ્‍યાં સુધી સંબંધિત અવકાશ મિશન સંપૂર્ણપણે પૂર્ણ ન થાય ત્‍યાં સુધી આવી કોઈપણ વિનંતીઓને મંજૂરી ન આપે. તેમણે રાજીનામા અથવા VRSના તમામ કેસોને યોગ્‍ય ભલામણો સાથે અંતિમ નિર્ણય માટે સીધા મુખ્‍યાલયમાં મોકલવા જોઈએ.

ભારતીય અવકાશ વિભાગ (DoS) એ પોતાની નોકરી છોડી દેનારા વૈજ્ઞાનિકોની સંખ્‍યા જાહેર કરી નથી, પરંતુ ઘણા સૂત્રો કહે છે કે ગયા વર્ષે ૧૦૦-૧૨૦ લોકોએ પોતાની નોકરી છોડી દીધી છે. રાજીનામું આપનારાઓમાં વિક્રમ સારાભાઈ સ્‍પેસ સેન્‍ટરના LVM-૩ પ્રોજેક્‍ટ ડિરેક્‍ટર વિક્‍ટર જોસેફ, યુ.આર. રાવ સેટેલાઇટ સેન્‍ટરના સ્‍પેડેક્‍સ પ્રોજેક્‍ટ ડિરેક્‍ટર અને ચંદ્રયાન-૩ પ્રોજેક્‍ટ મેનેજર (સિમ્‍યુલેશન) આદિત્‍ય રલ્‍લાપલ્‍લીનો સમાવેશ થાય છે.

જ્‍યારે નોકરી છોડવાની સંખ્‍યા ISRO ના કુલ ૧૪,૬૦૦ થી વધુ કર્મચારીઓના નાના ભાગનું પ્રતિનિધિત્‍વ કરે છે, ત્‍યારે તેની અસર તેના કેટલાક સૌથી મહત્‍વપૂર્ણ કેન્‍દ્રો પર પડી છે. UR રાવ સેટેલાઇટ સેન્‍ટરમાં, જેમાં ૧,૩૩૯ કર્મચારીઓ છે, ૮૦ લોકોએ પોતાની નોકરી છોડી દીધી છે, જ્‍યારે છેલ્‍લા નાણાકીય વર્ષના અંત સુધીમાં ISRO ના સૌથી મોટા કેન્‍દ્ર (૪,૫૭૭ કર્મચારીઓ સાથે) વિક્રમ સારાભાઈ સ્‍પેસ સેન્‍ટરમાંથી ઓછામાં ઓછા ૨૦ વૈજ્ઞાનિકોએ રાજીનામું આપ્‍યું છે.

એ નોંધવું જોઈએ કે ભારતનું ખાનગી અવકાશ ક્ષેત્ર હાલમાં ઝડપથી વિકસી રહ્યું છે. પરિણામે, અનુભવી વૈજ્ઞાનિકોની માંગ વધી છે. ખાનગી કંપનીઓ અતિશય ભાવ ઓફર કરી રહી છે. આ જ કારણ છે કે ઇસરોના પ્રતિભાશાળી વૈજ્ઞાનિકો ખાનગી ક્ષેત્રમાં ભાગી રહ્યા છે.