નવી દિલ્હી, તા. ૨૭: સુપ્રીમ કોર્ટે લિવ-ઈન રિલેશનશિપમાં રહીને બાદમાં બળાત્કારના આરોપ લગાવતી મહિલાઓની અરજીઓ મામલે એક અત્યંત ગંભીર સવાલ ઉઠાવ્યો છે. એક વિધવા મહિલા દ્વારા તેના લિવ-ઈન પાર્ટનર વિરુદ્ધ નોંધાવવામાં આવેલી બળાત્કારની ફરિયાદ પર સુનાવણી કરતી વખતે કોર્ટે પૂછ્યું હતું કે, જો લગ્નનો કોઈ નિશ્ચિત આધાર નહોતો, તો મહિલા તે પુરુષ સાથે રહેવા માટે શા માટે ગઈ? આ ટિપ્પણી બાદ કાયદાકીય વર્તુળોમાં સહમતીથી બંધાયેલા સંબંધો અને બળાત્કાર વચ્ચેની પાતળી ભેદરેખા પર ફરી ચર્ચા જાગી છે.
શું છે સમગ્ર મામલો?
આ કેસમાં એક વિધવા મહિલાએ તેના પાર્ટનર પર બળાત્કારનો આરોપ લગાવતા દાવો કર્યો હતો કે, પુરુષે તેની સાથે લગ્ન કરવાનું વચન આપ્યું હતું અને તે વચનના આધારે તેઓ લાંબા સમય સુધી સાથે રહ્યા હતા. જોકે, બાદમાં પુરુષે લગ્નનો ઇનકાર કરી દીધો હતો. મહિલાના વકીલે દલીલ કરી હતી કે લગ્નના ખોટા વાયદા હેઠળ શારીરિક સંબંધ બાંધવો એ બળાત્કાર સમાન છે. આ મામલે અગાઉ હાઈકોર્ટે પણ આરોપીને રાહત આપી હતી, જેને મહિલાએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારી હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટની વેધક ટિપ્પણી
જસ્ટિસની બેન્ચે સુનાવણી દરમિયાન અવલોકન કર્યું કે, જ્યારે બે પુખ્ત વ્યક્તિઓ પરસ્પર સહમતીથી સાથે રહેવાનું નક્કી કરે છે, ત્યારે તેને દરેક કિસ્સામાં 'લગ્નના ખોટા વાયદા' હેઠળ થયેલું શોષણ ગણી શકાય નહીં. કોર્ટે પૂછ્યું, "તમે જાણતા હતા કે તમે લગ્ન કર્યા નથી, છતાં તમે તેમની સાથે રહેવા ગયા અને સંબંધો બાંધ્યા. હવે જ્યારે સંબંધોમાં તિરાડ પડી છે, ત્યારે તમે તેને બળાત્કાર કેવી રીતે કહી શકો?" કોર્ટે નોંધ્યું કે શારીરિક સંબંધો સહમતીથી બંધાયા હતા તેવું પ્રથમ દૃષ્ટિએ જણાય છે.
કાયદાનો દુરુપયોગ કે શોષણ?
સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ પણ અનેક ચુકાદાઓમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે 'લગ્નનો ઇનકાર' અને 'લગ્નનો ખોટો વાયદો' એ બે અલગ બાબતો છે. જો કોઈ પુરુષ શરૂઆતથી જ છેતરવાના ઈરાદા સાથે સંબંધ બાંધે તો તે ગુનો બની શકે છે, પરંતુ લાંબા સમય સુધી સાથે રહ્યા બાદ કોઈ કારણોસર લગ્ન ન થઈ શકે તો તેને બળાત્કાર ગણી શકાય નહીં. કોર્ટની આ ટિપ્પણી તેવા કેસોમાં સીમાચિહ્નરૂપ બની શકે છે જ્યાં લિવ-ઈન રિલેશનશિપના અંત બાદ IPCની કલમ ૩૭૬ (બળાત્કાર) હેઠળ ફરિયાદો કરવામાં આવે છે.
સામાજિક અને કાયદાકીય અસરો
આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે મહિલાની પૃષ્ઠભૂમિ અને તેની સમજશક્તિને પણ ધ્યાનમાં લીધી હતી. સર્વોચ્ચ અદાલતની આ કડક ટિપ્પણી સૂચવે છે કે અદાલતો હવે આવા કિસ્સાઓમાં માત્ર મહિલાના પક્ષને જ નહીં, પરંતુ સંબંધોની પ્રકૃતિ અને સહમતીના પાસાને પણ અત્યંત ઝીણવટપૂર્વક તપાસી રહી છે. આ કેસે ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે લિવ-ઈન રિલેશનશિપમાં સુરક્ષા અને કાયદાકીય અધિકારો અંગે હજુ પણ ઘણી સ્પષ્ટતાની જરૂર છે.