મુંબઈ : સામાન્ય રીતે દિવાળીના બીજા જ દિવસે નવું વર્ષ (બેસતું વર્ષ) ઉજવાતું હોય છે, પરંતુ પંચાંગના ખગોળીય ગણિત અને ઉદયા તિથિના નિયમો અનુસાર ક્યારેક દિવાળી અને બેસતા વર્ષ વચ્ચે એક આખો દિવસ ખાલી જાય છે જેને લોકબોલીમાં 'ધોકો' કહેવામાં આવે છે. પંચાંગમાં સૂર્ય અને ચંદ્રની ગતિના ફેરફારને કારણે જ્યારે બે મુખ્ય તહેવારો વચ્ચે કોઈ તિથિનો વિરામ આવે છે, ત્યારે આ વિશેષ સ્થિતિનું સર્જન થતું હોય છે.

પંચાંગની ગણતરી મુજબ 'ધોકો' નામની કોઈ સત્તાવાર તિથિ હોતી નથી, પરંતુ હિન્દુ કેલેન્ડર અંગ્રેજી ૨૪ કલાકની તારીખને બદલે સૂર્ય અને ચંદ્રની ગતિ પર આધારિત હોવાથી આ સ્થિતિ સર્જાય છે. જ્યારે અમાસ કે એકમની તિથિનો સમયગાળો સૂર્યોદયના નિયમો સાથે બરાબર મેળ ખાતો નથી, ત્યારે વચ્ચેનો એક દિવસ કોઈપણ સત્તાવાર તહેવાર વિનાનો રહે છે, જેને સામાન્ય જનજીવનમાં ધોકા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

વૈદિક જ્યોતિષના નિયમ મુજબ મોટાભાગના ધાર્મિક પર્વો સૂર્યોદય સમયે પ્રવર્તતી તિથિ એટલે કે 'ઉદયા તિથિ' અનુસાર જ ઉજવાય છે. દિવાળીની પૂજા પ્રદોષ કાળ કે રાત્રિના સમયે થતી હોવાથી તે અમાસે ઉજવાય છે, પરંતુ નવું વર્ષ ત્યારે જ મનાવાય જ્યારે કારતક સુદ એકમ સૂર્યોદય સમયે હાજર હોય. જો અમાસ બીજા દિવસે બપોરે કે સાંજે પૂરી થતી હોય અને એકમ મોડી બેસતી હોય, તો તે દિવસને બેસતા વર્ષ તરીકે સ્વીકારવામાં આવતો નથી.

આ નિયમ પાછળનું મુખ્ય કારણ એ છે કે જે દિવસે સવારે અમાસ હોય અને બપોરે એકમ બેસે તે દિવસ બેસતા વર્ષ માટે યોગ્ય ગણાતો નથી, જેના કારણે તે દિવસ 'ખાલી' કે ધોકો જાય છે અને તેના પછીના દિવસે સૂર્યોદય વખતે એકમ હોય ત્યારે જ નૂતન વર્ષ ઉજવાય છે. આ ઉપરાંત, ઘણીવાર સૂર્યગ્રહણ કે સૂતક કાળના સંયોગોને કારણે પણ ગોવર્ધન પૂજા કે અન્નકૂટ ઉત્સવ એક દિવસ પાછળ ઠેલવાની ફરજ પડતી હોય છે.

ધોકાના આ વિશેષ દિવસે શાસ્ત્રો અને લોકવાયકા મુજબ કેટલીક પરંપરાઓનું પાલન કરવામાં આવે છે જેમાં મુખ્યત્વે એકબીજાને નવા વર્ષની શુભેચ્છાઓ કે સાલમુબારક પાઠવવામાં આવતા નથી. વેપારીઓ પણ પોતાના ચોપડા પૂજન દિવાળીએ પૂર્ણ કરી ચૂક્યા હોવાથી અને નવું મુહૂર્ત બેસતા વર્ષે જ હોવાથી આ દિવસે પોતાની દુકાનો અને પેઢીઓ બંધ રાખીને સંપૂર્ણ આરામ કરવાનું પસંદ કરે છે.

તહેવારોની સતત દોડધામ પછી આવનારો આ દિવસ પરિવારો માટે એક વિરામ અને શાંતિનો સમય બની રહે છે, જેમાં લોકો આગામી નવા વર્ષની ઉત્સાહભેર તૈયારીઓ કરે છે. પંચાંગના આ અનોખા ગણિતને કારણે તહેવારોની ઉજવણીમાં આવતો આ વિરામ આપણી પ્રાચીન ખગોળીય પરંપરાઓ અને કેલેન્ડરની સચોટતાનો ઉત્તમ પુરાવો પૂરો પાડે છે.