નવી દિલ્હી : એક સમયે સફેદ વાળ વૃદ્ધત્વની નિશાની માનવામાં આવતા હતા, પરંતુ હવે તે 20 અને 30 વર્ષની ઉંમરના લોકોમાં વધુને વધુ સામાન્ય બની રહ્યું છે. તબીબી રીતે, આને અકાળ વાળ સફેદ થવું (PHG) અથવા અકાળ સફેદ થવું તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

    તબીબી નિષ્ણાતો સૂચવે છે કે નાની ઉંમરે સફેદ થવું એ ફક્ત આનુવંશિક નથી, પરંતુ ઓક્સિડેટીવ તણાવ, પોષણની ખામીઓ, ધૂમ્રપાન, ચોક્કસ રોગો અને જીવનશૈલીના અન્ય ઘણા પરિબળોને કારણે પણ થઈ શકે છે

   વાળનો કુદરતી રંગ મેલાનિન નામના રંગદ્રવ્યમાંથી મેળવવામાં આવે છે, જે વાળના ફોલિકલ્સમાં મેલાનોસાઇટ કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. જ્યારે આ કોષો પૂરતી માત્રામાં મેલાનિન ઉત્પન્ન કરવાનું બંધ કરે છે અથવા તેમની સંખ્યામાં ઘટાડો થાય છે, ત્યારે નવા ઉગતા વાળ સફેદ અથવા ભૂખરા દેખાય છે.

   1. આનુવંશિકતા નિષ્ણાતોના મતે, જો માતાપિતા અથવા પરિવારના અન્ય સભ્યોએ નાની ઉંમરે સફેદ થવાનો અનુભવ કર્યો હોય, તો આગામી પેઢીમાં જોખમ વધુ હોઈ શકે છે. ઘણા અભ્યાસોએ આનુવંશિક પરિબળોને અકાળ સફેદ થવા માટે સૌથી મોટા જોખમ પરિબળ તરીકે ઓળખ્યા છે. 

  2. ઓક્સિડેટીવ તણાવ વૈજ્ઞાનિકોના મતે, શરીરમાં ઉત્પન્ન થતા મુક્ત રેડિકલ (રિએક્ટિવ ઓક્સિજન પ્રજાતિઓ) વાળના રંગદ્રવ્ય ઉત્પન્ન કરતા કોષોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. આ મેલાનિનનું ઉત્પાદન ઘટાડે છે અને વાળના અકાળ સફેદ થવાનું કારણ બને છે. સંશોધનમાં એ પણ જાણવા મળ્યું છે કે સફેદ વાળના ફોલિકલ્સમાં એન્ટીઑકિસડન્ટ ઉત્સેચકોની પ્રવૃત્તિ ઓછી થાય છે.

  3. વિટામિન અને ખનિજની ઉણપ કેટલાક તબીબી અભ્યાસોમાં જાણવા મળ્યું છે કે વિટામિન B12, આયર્ન, ફેરીટિન, ઝીંક, કોપર, કેલ્શિયમ અને ફોલેટની ઉણપ અકાળ સફેદ થવા સાથે સંકળાયેલી હોઈ શકે છે. જોકે પોષણની ઉણપ દરેક વ્યક્તિ માટે કારણ નથી, પૂર્વ પરીક્ષણ વિના પૂરક લેવાનું સલાહભર્યું નથી. 

 4. ધૂમ્રપાન વૈજ્ઞાનિક સમીક્ષાઓ અનુસાર, ધૂમ્રપાન શરીરમાં ઓક્સિડેટીવ તણાવ વધારે છે, જે વાળમાં રંગદ્રવ્ય ઉત્પન્ન કરતા કોષોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. ઘણા અભ્યાસોમાં ધૂમ્રપાન કરનારાઓમાં અકાળ સફેદ થવાનું જોખમ વધારે હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.

  5. અમુક રોગો પણ જવાબદાર હોઈ શકે છે વાળ વહેલા સફેદ થવા પાછળ કેટલીક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ પણ સંકળાયેલી હોઈ શકે છે, જેમ કે: પાંડુરોગ થાઇરોઇડ ડિસઓર્ડર સ્વયંપ્રતિરક્ષા રોગો

જોકે મોટાભાગના લોકોમાં અકાળે સફેદ થવું એ કોઈ ગંભીર બીમારીને કારણે નથી થતું, પણ તેનું કોઈ ગંભીર કારણ નથી.

સંશોધન સૂચવે છે કે સતત માનસિક તણાવ શરીરમાં ઓક્સિડેટીવ તણાવ વધારી શકે છે, જે વાળમાં રંગદ્રવ્ય ઉત્પન્ન કરતા કોષોને અસર કરી શકે છે. જો કે, નિષ્ણાતો કહે છે કે માત્ર તણાવને અકાળે સફેદ થવાનું એકમાત્ર કારણ ગણી શકાય નહીં. આનુવંશિક અને અન્ય જૈવિક પરિબળો પણ ભૂમિકા ભજવે છે.

હાલના વૈજ્ઞાનિક પુરાવાઓ અનુસાર, જો વાળમાં રંગદ્રવ્ય ઉત્પન્ન કરતા કોષો કાયમી ધોરણે નિષ્ક્રિય અથવા નાશ પામે છે, તો તેમના કાળાપણું પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે કોઈ વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત સારવાર ઉપલબ્ધ નથી. કેટલાક પ્રયોગશાળા અભ્યાસોએ નવી શક્યતાઓ શોધી કાઢી છે, પરંતુ તે હજુ સુધી પ્રમાણભૂત તબીબી સારવારનો ભાગ નથી.

જો નાની ઉંમરે વાળ સફેદ થવા લાગે તો શું કરવું? નિષ્ણાતો નીચેની બાબતોની ભલામણ કરે છે: સંતુલિત અને પૌષ્ટિક આહાર લો. ધૂમ્રપાન ટાળો. પૂરતી ઊંઘ લો અને નિયમિત કસરત કરો. જો વાળ ઝડપથી સફેદ થઈ રહ્યા હોય, તો ત્વચારોગ વિજ્ઞાનીની સલાહ લો.

જરૂર પડ્યે ડૉક્ટરની સલાહના આધારે વિટામિન B12, આયર્ન, ફેરીટિન અને થાઇરોઇડના પરીક્ષણો કરાવી શકાય છે. 

  તબીબી સંશોધન મુજબ, નાની ઉંમરે વાળ સફેદ થવા એ એક બહુપક્ષીય સમસ્યા છે. આનુવંશિક પરિબળોને સૌથી મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે, જ્યારે ઓક્સિડેટીવ તણાવ, પોષણની ઉણપ, ધૂમ્રપાન અને અમુક તબીબી પરિસ્થિતિઓ આ પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવી શકે છે. 

હાલમાં, એવી કોઈ સારવાર ઉપલબ્ધ નથી જે વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત થઈ હોય કે બધા વ્યક્તિઓમાં સફેદ વાળ કાયમ માટે કાળા થઈ જાય. તેથી, સમયસર તબીબી મૂલ્યાંકન અને સ્વસ્થ જીવનશૈલી શ્રેષ્ઠ ઉકેલો માનવામાં આવે છે.