નવી દિલ્હી : શું દેશના નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો, જીવન અને સ્વતંત્રતાના રક્ષણ માટે ન્યાયાલયના દરવાજા દિવસ-રાત ૨૪ કલાક ખુલ્લા હોવા જોઈએ? મોડી રાત્રે થતી ધરપકડો, વહેલી સવારે વહીવટી તંત્ર દ્વારા થતી તોડફોડ (બુલડોઝર એક્શન) કે રજાના દિવસે લેવાતા આકરા સરકારી નિર્ણયો સામે ત્વરિત બંધારણીય રાહત મેળવવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ જાહેર હિતની અરજી (PIL) દાખલ કરવામાં આવી છે. આ ઐતિહાસિક અરજી પર ગંભીરતાપૂર્વક વિચારણા કરતા સુપ્રીમ કોર્ટે મંગળવારે તમામ હાઇકોર્ટ અને સંબંધિત પક્ષકારોને નોટિસ પાઠવીને ખાસ સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોટોકોલ (SOP) તૈયાર કરવા અંગે જવાબ માંગ્યો છે.
ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંત, ન્યાયાધીશ જોયમલ્યા બાગચી અને ન્યાયાધીશ વી. મોહનાની ત્રિપુટી બેન્ચે એડવોકેટ મહેરાવિશ રેઇન દ્વારા દાખલ કરાયેલી આ અરજી [મહેરાવિશ રેઇન વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા] પર સુનાવણી હાથ ધરી હતી.
નિયમિત કલાકો બાદ નાગરિકો લાચાર કેમ રહે? અરજદારનો વેધક સવાલ
અદાલતમાં રૂબરૂ હાજર રહીને એડવોકેટ મહેરાવિશ રેઇને દેશની વર્તમાન ન્યાયિક પ્રણાલીમાં રહેલા ગંભીર પ્રક્રિયાગત વિલંબ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે દલીલ કરી હતી કે, હાલમાં સામાન્ય નાગરિકો માટે ન્યાય મેળવવાનો માર્ગ કોર્ટના મર્યાદિત કામકાજના કલાકો, જાહેર રજાઓ અને વેકેશન બેન્ચ પૂરતો જ સીમિત છે.
તેમણે ભાવુક અપીલ કરતા જણાવ્યું કે, "જો સાંજે ૬ વાગ્યા પછી કોઈ કટોકટી ઊભી થાય અને હું કોઈ અરજી ફાઇલ કરું, તો પણ બીજા દિવસે સવારે જ રજિસ્ટ્રી સમક્ષ કેસની ગંભીરતા સાબિત કરવા જવું પડે છે. જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા જોખમમાં હોય તેવા સંજોગોમાં અરજદારની માનસિક સ્થિતિ પર કેવડો મોટો બોજ પડે છે તેનો વિચાર કરો." તેમની માંગ છે કે કટોકટીના કેસો માટે 'ડ્યુટી જજ' અથવા વિશેષ ડિજિટલ બંધારણીય બેન્ચની રચના થવી જોઈએ.
અપૂર્ણ કાગળો અને સિસ્ટમના દુરુપયોગ અંગે કોર્ટની ચિંતા
ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે અરજી પાછળના નૈતિક ઉદ્દેશ્ય પ્રત્યે સંપૂર્ણ સહાનુભૂતિ દર્શાવી હતી, પરંતુ સાથે જ કોર્ટ રજિસ્ટ્રીની વ્યવહારિક અને ભૌગોલિક મર્યાદાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. સીજેઆઈએ અવલોકન કર્યું કે, કોર્ટમાં ઘણીવાર અધૂરી, અસ્પષ્ટ અને ઉતાવળે તૈયાર કરાયેલી પેપરબુક રજૂ કરવામાં આવે છે જેનાથી ન્યાયિક કામગીરી ખોરવાય છે. આ ઉપરાંત, જો કોર્ટ ચોવીસ કલાક ઉપલબ્ધ રહેશે, તો બિન-જરૂરી કેસો માટે પણ તેનો દુરુપયોગ થવાની ભીતિ કોર્ટે વ્યક્ત કરી હતી.
તાકીદની વ્યાખ્યા નક્કી કરવી મુશ્કેલ: સોલિસિટર જનરલ
સરકાર વતી હાજર રહેલા સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ સિસ્ટમના દુરુપયોગ અંગે ચેતવણી આપતા જણાવ્યું હતું કે, કયા કેસમાં તાત્કાલિક સુનાવણી થવી જોઈએ અને કયા કેસમાં નહીં, તેનું વિભાજન કરવું વહીવટી સ્તરે અત્યંત જટિલ સાબિત થઈ શકે છે. તેમણે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે, "જો કોઈ પક્ષકાર રાત્રે ૧૧ વાગ્યે અરજી દાખલ કરીને સવારે ૯ વાગ્યે સુનાવણીની માંગ કરે, તો મધ્યરાત્રિએ બેન્ચ તેની સુનાવણી કેવી રીતે હાથ ધરી શકે? આ વ્યવસ્થાને કડક નિયમો સાથે માત્ર વહીવટી સ્તરે જ સંભાળી શકાય."
સીજેઆઈ કાંતે સોલિસિટર જનરલની વાત સાથે સંમતિ દર્શાવતા સ્પષ્ટ કર્યું કે, "આવી ચોવીસ કલાકની ન્યાયિક સેવાનો દુરુપયોગ અટકાવવો જ પડશે. આ વિશેષ વ્યવસ્થા સખત રીતે માત્ર અને માત્ર નાગરિકોના જીવ બચાવવા અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા (Life and Liberty) ને લગતી અતિ-કટોકટીની બાબતો માટે જ હોવી જોઈએ." આ દિશામાં યોગ્ય પ્રક્રિયા અને ગાઇડલાઇન નક્કી કરવા માટે કોર્ટે આગામી સુનાવણી નિયત કરી છે.