વોશિંગ્ટન/તેહરાન : અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે લગભગ ત્રણ મહિનાથી ચાલી રહેલા લશ્કરી તણાવને સમાપ્ત કરવા પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થતામાં મોટા પાયે કવાયત શરૂ થઈ છે. અહેવાલો મુજબ એક પાનાના મેમોરેન્ડમ ઓફ અંડરસ્ટેન્ડિંગના મુસદ્દા પર કામ અંતિમ તબક્કે છે. તેમાં યુદ્ધનો ઔપચારિક અંત, હોર્મુઝ જળમાર્ગનું સંકટ ઉકેલવા અને વ્યાપક સમજૂતી માટે ૩૦ દિવસની વાટાઘાટ વિન્ડો જેવા મુદ્દા સામેલ છે. જોકે ઈરાને પોતાના હક ઉપર સમાધાન નહીં કરવાની ચેતવણી આપી છે, જ્યારે ટ્રમ્પે સંતોષકારક કરાર ન થાય તો હુમલાનો વિકલ્પ ખુલ્લો રાખ્યો છે.

અમેરિકા-ઈરાન સંઘર્ષ હવે ખરેખર નિર્ણાયક તબક્કે પહોંચી ગયો હોય તેવા સંકેતો મળી રહ્યા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલો મુજબ, પાકિસ્તાનના આર્મી ચીફ ફિલ્ડ માર્શલ અસીમ મુનીર તેહરાન પહોંચ્યા બાદ શાંતિ મંત્રણામાં મહત્વપૂર્ણ ગતિ આવી છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે યુદ્ધ સમાપ્ત કરવા માટે મેમોરેન્ડમ ઓફ અંડરસ્ટેન્ડિંગનો ડ્રાફ્ટ તૈયાર થઈ રહ્યો છે અને આગામી કલાકો-દિવસોમાં તેના પર અંતિમ રાજકીય નિર્ણય લેવાઈ શકે છે. એસોસિએટેડ પ્રેસે પ્રાદેશિક અધિકારીઓ અને એક રાજદ્વારીને આધારે લખ્યું છે કે બંને દેશો યુદ્ધ સમાપ્ત કરવાના સમજૂતીપત્રની નજીક પહોંચી રહ્યા છે.

સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ આ સંભવિત શાંતિ પ્લાન ત્રણ મુખ્ય તબક્કામાં આગળ વધી શકે છે. પહેલો તબક્કો યુદ્ધનો ઔપચારિક અંત લાવવાનો, બીજો તબક્કો હોર્મુઝ જળમાર્ગનું સંકટ ઉકેલવાનો અને ત્રીજો તબક્કો વધુ વ્યાપક કરાર માટે ૩૦ દિવસની વાટાઘાટો શરૂ કરવાનો રહેશે. રોઇટર્સ આધારિત અહેવાલોમાં પણ આવા ત્રણ તબક્કાના ફ્રેમવર્કનો ઉલ્લેખ થયો છે.

આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં પાકિસ્તાન મધ્યસ્થ તરીકે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. પાકિસ્તાન માટે હોર્મુઝ જળમાર્ગનું સંકટ અત્યંત સંવેદનશીલ છે, કારણ કે ઊર્જા પુરવઠો મોટા પ્રમાણમાં આ માર્ગ ઉપર આધારિત છે. ગાર્ડિયનના અહેવાલ મુજબ કતારના મધ્યસ્થો પણ તેહરાન પહોંચ્યા છે અને હોર્મુઝ જળમાર્ગ ફરી ખોલવા અંગેની વાટાઘાટો નિર્ણાયક સ્તરે પહોંચી છે.

તેમ છતાં, શાંતિનો રસ્તો સરળ નથી. ઈરાનના ટોચના નેતૃત્વે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતો અને અધિકારો ઉપર સમાધાન નહીં કરે. રોઇટર્સ મુજબ ઈરાનના વરિષ્ઠ નેતા મોહમ્મદ બાઘેર ગાલીબાફે પાકિસ્તાની આર્મી ચીફ સાથેની મુલાકાત દરમિયાન ચેતવણી આપી હતી કે જો અમેરિકા ફરી હુમલો શરૂ કરશે તો ઈરાનનો પ્રતિસાદ વધુ કડક હશે.

અમેરિકી બાજુએ પણ દબાણની નીતિ યથાવત છે. રોઇટર્સના તાજા અહેવાલ મુજબ ટ્રમ્પે કહ્યું છે કે વાટાઘાટો કરારની નજીક છે, પરંતુ કોઈ પણ સમજૂતી ઈરાનને પરમાણુ હથિયાર મેળવવાથી રોકે અને અમેરિકાની શરતો પૂરી કરે તો જ તે સ્વીકાર્ય રહેશે. તેમણે પોતાના સલાહકારો સાથે ડ્રાફ્ટ અંગે ચર્ચા કરીને રવિવારે હુમલા ફરી શરૂ કરવા કે નહીં તે અંગે નિર્ણય લઈ શકે એવો સંકેત આપ્યો છે.

આથી હાલ પરિસ્થિતિનું સાચું મૂલ્યાંકન એ છે કે યુદ્ધવિરામ અને શાંતિ કરારની આશા ચોક્કસ ઊભી થઈ છે, પરંતુ અંતિમ સહી હજી બાકી છે. જો કરાર થશે તો પશ્ચિમ એશિયામાં તેલ, સમુદ્રી વેપાર અને વૈશ્વિક બજારોને મોટી રાહત મળશે. જો ચર્ચા તૂટી જશે તો હોર્મુઝથી લઈને તેહરાન સુધી ફરી ભારે લશ્કરી તણાવ ભભૂકી શકે છે.