*ઈરાનનો કહેવું છે કે હાલની વાતચીતનો મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ પરમાણુ કાર્યક્રમ નથી, પરંતુ “લેબનોન સહિત તમામ મોરચે યુદ્ધનો અંત” છે: ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઇસ્માઈ બઘાઈના જણાવ્યા મુજબ, પહેલા યુદ્ધ સમાપ્ત કરવાની, અમેરિકી દરિયાઈ નૌકાબંધી બંધ કરવાની અને ઇરાનની સ્થગિત સંપત્તિ છોડાવવાની વાત છે; ત્યારબાદ ત્રીસથી સાઠ દિવસની અંદર વધુ વિગતવાર મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ શકે છે*

વોશિંગ્ટન: અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયાથી ચાલતી મધ્યસ્થી હવે નિર્ણાયક વળાંક પર પહોંચી છે. ટ્રમ્પે દાવો કર્યો છે કે ઇરાન સાથેનું સમજૂતીપત્ર મોટા ભાગે તૈયાર થઈ ગયું છે અને હોર્મુઝ જળમાર્ગ ખોલવાનો મુદ્દો તેમાં સામેલ છે. બીજી તરફ ઇરાન કહી રહ્યું છે કે હાલનો મુખ્ય મુદ્દો પરમાણુ કાર્યક્રમ નહીં, પરંતુ બધા મોરચે યુદ્ધ સમાપ્ત કરાવવો, અમેરિકી સમુદ્રી નૌકાબંધી બંધ કરાવવી અને ઇરાનની સ્થગિત સંપત્તિ છોડાવવી છે. હોર્મુઝ પર “અમેરિકાની કોઈ ભૂમિકા નથી” એવો ઇરાનનો કડક દાવો છે, જ્યારે અમેરિકા જળમાર્ગ “ટોલ વિના સંપૂર્ણ ખુલ્લો” રહે તેવા આગ્રહ પર છે. તેથી શાંતિ નજીક દેખાય છે, પણ અંતિમ દસ્તાવેજ જાહેર ન થાય ત્યાં સુધી સાવચેતી જરૂરી છે.

અમેરિકા-ઇરાન સંઘર્ષના તોફાની દરિયામાં અચાનક કૂટનીતિનું મોટું જહાજ આગળ વધ્યું છે. અમેરિકી પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા મારફત કહ્યું છે કે અમેરિકા, ઇરાન અને અન્ય સંબંધિત દેશો વચ્ચે શાંતિ માટેનું સમજૂતીપત્ર “મોટાભાગે નક્કી” થઈ ગયું છે અને તેની અંતિમ વિગતો ટૂંક સમયમાં જાહેર થશે. ટ્રમ્પે સાઉદી અરેબિયા, સંયુક્ત અરબ અમીરાત, કતર, પાકિસ્તાન, તુર્કી, ઇજિપ્ત, જોર્ડન, બહેરીન અને ઇઝરાયેલી નેતૃત્વ સાથે વાતચીત કરી હોવાનો પણ દાવો કર્યો છે.

આ સમગ્ર વાટાઘાટોમાં પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થી મુખ્ય ગણાઈ રહી છે. પાકિસ્તાનના સૈન્ય વડા આસીમ મુનીરે તેહરાનમાં ઇરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયન, વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચી અને અન્ય વરિષ્ઠ અધિકારીઓ સાથે ચર્ચા કરી હતી. ઇરાન તરફથી વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઇસ્માઈલ બઘાઈએ જણાવ્યું કે બંને દેશો યુદ્ધ સમાપ્તિ માટેના ચૌદ મુદ્દાના માળખાકીય સમજૂતીપત્રને અંતિમ સ્વરૂપ આપવા તરફ આગળ વધી રહ્યા છે.

ઇરાનનું કહેવું છે કે હાલની વાતચીતનો મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ પરમાણુ કાર્યક્રમ નથી, પરંતુ “લેબનોન સહિત તમામ મોરચે યુદ્ધનો અંત” છે. બઘાઈના જણાવ્યા મુજબ, પહેલા યુદ્ધ સમાપ્ત કરવાની, અમેરિકી દરિયાઈ નૌકાબંધી બંધ કરવાની અને ઇરાનની સ્થગિત સંપત્તિ છોડાવવાની વાત છે; ત્યારબાદ ત્રીસથી સાઠ દિવસની અંદર વધુ વિગતવાર મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ શકે છે. અલ જઝીરાના અહેવાલમાં પણ ઇરાન હાલ પરમાણુ મુદ્દા પહેલાં યુદ્ધ સમાપ્તિ પર ભાર મૂકી રહ્યું હોવાનું જણાવાયું છે.

હોર્મુઝ જળમાર્ગ આ સમજૂતીનો સૌથી સંવેદનશીલ અને વિસ્ફોટક મુદ્દો છે. ટ્રમ્પે હોર્મુઝ ખૂલશે એવો દાવો કર્યો છે, જ્યારે ઇરાનના પ્રવક્તાએ કહ્યું છે કે હોર્મુઝનો મુદ્દો અમેરિકા સાથે નહીં, પરંતુ દરિયાકાંઠાના દેશો તરીકે ઇરાન અને ઓમાન તથા સંબંધિત આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ સાથે જોડાયેલો છે. તેમણે અમેરિકી નૌકાબંધીને “દરિયાઈ લૂંટ” સમાન ગણાવી અને કહ્યું કે જળમાર્ગમાં સુરક્ષિત અવરજવર માટે નવો મિકેનિઝમ ચર્ચાઈ રહ્યો છે.

અમેરિકી પક્ષની શરતો હજી કઠોર છે. અમેરિકી વિદેશ સચિવ માર્કો રૂબિયોએ ઇરાન પરમાણુ હથિયાર મેળવી ન શકે, ઇરાનનો સમૃદ્ધ યુરેનિયમ જથ્થો બહાર આવે અને હોર્મુઝ જળમાર્ગ ટોલ વિના સંપૂર્ણ ખુલ્લો રહે — આ મુખ્ય મુદ્દા ગણાવ્યા છે. Axiosના અહેવાલ મુજબ, અમેરિકી અને ઇરાની સ્થાનો હોર્મુઝ તથા પરમાણુ મુદ્દે હજી સંપૂર્ણ રીતે મળ્યાં નથી.

ઉપરના દાવામાં જણાવાયું છે કે ઇરાનની અબજો ડોલરની સ્થગિત સંપત્તિ મુક્ત થશે અને અમેરિકી નૌકાબંધી હટશે. આ મુદ્દાઓને અલગ અલગ અહેવાલોમાં આધાર મળે છે. અલ જઝીરાએ લખ્યું છે કે અમેરિકી પ્રસ્તાવ હેઠળ પ્રતિબંધોમાં રાહત, ઇરાનની સ્થગિત સંપત્તિ મુક્ત કરવી અને ઇરાની બંદરો પરની નૌકાબંધી દૂર કરવી જેવા મુદ્દાઓ સામેલ રહ્યા છે. ફાર્સમાં બઘાઈના નિવેદન મુજબ પણ સ્થગિત નાણાં, અમેરિકી દરિયાઈ કાર્યવાહી અને પ્રતિબંધો ચર્ચાના મુદ્દા છે.

પરંતુ સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શું આ ખરેખર શાંતિ છે કે માત્ર તાત્કાલિક વિરામ? કારણ કે અંતિમ દસ્તાવેજ હજી જાહેર થયો નથી. એસોસિએટેડ પ્રેસના અહેવાલ મુજબ સંભવિત સમજૂતીમાં યુદ્ધના સત્તાવાર અંતની જાહેરાત, હોર્મુઝ જળમાર્ગ ફરી ખોલવો અને ઇરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ પર બે મહિના સુધીની વધુ વાટાઘાટોનો માર્ગ સામેલ થઈ શકે છે, પરંતુ અંતિમ ક્ષણની અડચણો આ પ્રયત્નોને ફરી અટકાવી શકે છે.

અમેરિકામાં આ સમજૂતી સામે વિરોધી અવાજો પણ ઉઠી રહ્યા છે. ઉપરના સ્ક્રીનશોટમાં પૂર્વ વિદેશ સચિવ માઈક પોમ્પેઓની ટીકા દર્શાવવામાં આવી છે, જેમાં તેઓ કહે છે કે ઇરાનને નાણાં આપવાથી અને હોર્મુઝ પર તેની પકડ માન્ય કરવાથી અમેરિકાના હિતોને નુકસાન થશે. અલગથી, Axiosના અહેવાલમાં રિપબ્લિકન સેનેટર લિન્ડસી ગ્રેહેમ પણ સંભવિત નરમ વલણ અંગે શંકા વ્યક્ત કરતા દેખાય છે.

આથી હાલનું ચિત્ર સ્પષ્ટ છે: યુદ્ધની આગ બુઝાવવા માટે સમજૂતીનો મસૌદો તૈયાર થતો દેખાય છે, પણ ધુમાડો હજી છંટાયો નથી. હોર્મુઝ ખુલશે કે નહીં, ટોલ રહેશે કે નહીં, ઇરાનને કેટલી સંપત્તિ મળશે, અમેરિકી નૌકાબંધી ક્યારે હટશે અને પરમાણુ મુદ્દે ઇરાન કેટલું વળશે — આ બધા પ્રશ્નોના જવાબ અંતિમ દસ્તાવેજ જાહેર થયા પછી જ પાકા ગણાશે. હાલ માટે એટલું કહી શકાય કે અમેરિકા-ઇરાન સંઘર્ષમાં શાંતિનો દરવાજો પહેલી વાર થોડો ખુલ્યો છે, પરંતુ તેની ચાવી હજી બંને પક્ષોની કઠોર શરતો વચ્ચે અટવાઈ છે.