બેંગલુરુ : દક્ષિણ ભારતના તમિલનાડુ રાજ્યના કોઈ ગામડામાં કે શહેરમાં ગૃહિણી અથવા મજૂર દ્વારા માથા કે છાતી પર કેમેરો લગાવીને કેરી કાપવાનો એક સામાન્ય વિડિયો શૂટ કરવામાં આવે છે. આ વિડિયો અમેરિકાની સિલિકોન વેલીમાં બેઠેલી એક મલ્ટી-બિલિયન ડોલરની આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) કંપનીના પ્લેટફોર્મ પર અપલોડ થાય છે. વિડિયો બનાવનાર ભારતીયને કલાકના માત્ર ૨.૬ ડોલર (આશરે ₹૨૫૦) મળે છે, જ્યારે આ ડેટાનો ઉપયોગ કરીને જે પ્લેટફોર્મ બને છે તેનું મૂલ્ય ૨૯ અબજ ડોલર સુધી પહોંચી જાય છે. ટેકનોલોજીની દુનિયામાં અત્યારે આ એક નવો ટ્રેન્ડ શરૂ થયો છે, જેને 'અહંકાર કેન્દ્રિત ડેટા' (Ego-centric Data) સંગ્રહ કહેવામાં આવે છે. ભારત ખૂબ જ ઝડપથી આ પ્રકારનો ડેટા એકત્રિત કરવાનું વૈશ્વિક કેન્દ્ર બની રહ્યું છે.

શું છે આ 'અહંકાર કેન્દ્રિત ડેટા'?

અહંકાર કેન્દ્રિત ડેટા એટલે 'પ્રથમ-વ્યક્તિ દ્રષ્ટિકોણ' (First-Person Point-of-View) થી લેવાયેલો વીડિયો. આમાં કોઈ વ્યક્તિ પોતાના માથા અથવા છાતી પર ખાસ પ્રકારના કેમેરા પહેરીને રોજિંદા કાર્યો જેવા કે રસોઈ બનાવવી, સફાઈ કરવી, સાધનો રિપેર કરવા વગેરે રેકોર્ડ કરે છે. આ ફૂટેજથી હ્યુમનોઇડ રોબોટ્સ (માણસ જેવા દેખાતા રોબોટ) અને AI મોડેલ્સના 'મગજ'ને તાલીમ આપવામાં આવે છે.

પરંપરાગત રીતે થર્ડ-પર્સન (કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિ દૂરથી શૂટ કરે) વીડિયો કરતાં આ ફર્સ્ટ-પર્સન વીડિયો રોબોટને વાસ્તવિક દુનિયાના અવકાશી સંબંધો, હાથની હલનચલન અને ગતિવિધિઓ ઘણી વધુ સારી રીતે અને ચોકસાઈથી શીખવે છે. પશ્ચિમી દેશોમાં મેટા કંપનીના Ego4D જેવા પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા આની શરૂઆત થઈ હતી, પરંતુ ત્યાં મોંઘા શ્રમને કારણે હવે આ આખું કામ ભારતમાં શિફ્ટ થઈ રહ્યું છે. ભારતમાં Objectways અને iMerit જેવી કંપનીઓ આવા ખાસ સ્ટુડિયો ચલાવી રહી છે.

ભારતના BPO અને કોલ સેન્ટર ક્રાંતિની યાદ અપાવી

આ આખો ઘટનાક્રમ વર્ષ ૨૦૦૦ના દાયકામાં ભારતમાં આવેલા કોલ સેન્ટર અને આઉટસોર્સિંગ (BPO) ના પૂર જેવો જ છે. જે રીતે તે સમયે વિદેશી કંપનીઓ ભારતના સસ્તા શ્રમનો ઉપયોગ કરીને અબજો રૂપિયાનો નફો કમાતી હતી અને ભારતીયો માટે રોજગારી ઊભી થતી હતી, તેવું જ કંઈક અત્યારે AI ડેટા ક્ષેત્રે થઈ રહ્યું છે. નેસકોમ (NASSCOM) ના અંદાજ મુજબ, ભારતનો AI ડેટા એનોટેશન ઉદ્યોગ વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં ૭ અબજ ડોલર (₹૫૮,૦૦૦ કરોડથી વધુ) નો થઈ શકે છે અને ૧૦ લાખ લોકોને રોજગારી આપી શકે છે.

ફાયદો કે નુકસાન? આ બાબત ભારત માટે સારી છે કે ખરાબ?

આ સિક્કાની બે બાજુઓ છે, જેના ફાયદા ટૂંકા ગાળાના અને ગેરફાયદા લાંબા ગાળાના અને માળખાકીય છે:

ટૂંકા ગાળાના ફાયદા (સારી બાબત):

ભારતના ટાયર-૨ અને ટાયર-૩ શહેરોના સામાન્ય યુવાનો, પ્રથમ પેઢીના સ્નાતકો અને ગૃહિણીઓ માટે આનાથી ઘરબેઠા કમાણીની તકો ઊભી થઈ રહી છે. અનૌપચારિક અર્થતંત્રમાં આ એક લવચીક (ફ્લેક્સિબલ) આવકનો મોટો સ્ત્રોત બની રહ્યો છે.

લાંબા ગાળાના જોખમો (ખરાબ બાબત):

·         નફો વિદેશમાં, મહેનત ભારતમાં: આખી પ્રક્રિયામાં વાસ્તવિક નફો અને બૌદ્ધિક સંપત્તિ (Intellectual Property) ની માલિકી અમેરિકા કે અન્ય વિદેશી કંપનીઓ પાસે જ રહેશે, ભારત માત્ર એક સેવા પ્રદાતા બનીને રહી જશે.

·         પોતાના જ પગ પર કુહાડી: સૌથી મોટો વ્યંગ એ છે કે ભારતના શ્રમિકો જે કાર્યો રેકોર્ડ કરીને રોબોટ્સને શીખવી રહ્યા છે, ભવિષ્યમાં તે જ રોબોટ્સ ભારતના આ મેન્યુઅલ કામદારોની નોકરીઓ છીનવી લેશે.

·         નોકરીઓની એક્સપાયરી ડેટ: આ ડેટા સંગ્રહની નોકરીઓ કાયમી નથી. એકવાર AI મોડેલ્સ અને રોબોટ્સ સંપૂર્ણ રીતે તાલીમ મેળવી લેશે, પછી વિદેશી કંપનીઓને આ કાચા ડેટાની જરૂર નહીં રહે અને આ નોકરીઓ રાતોરાત ગાયબ થઈ જશે.

નિષ્કર્ષ:

જો ભારત માત્ર ડેટા એકત્રિત કરવા અને મજૂરી કરવા સુધી જ સીમિત રહેશે, તો તે વૈશ્વિક ટેકનોલોજી ઉદ્યોગમાં ક્યારેય અગ્રેસર નહીં બની શકે. ભારતે જો સાચો તકનીકી લાભ મેળવવો હોય, તો ડેટા વેચવાને બદલે પોતે જ ડેટાસેટ્સ વિકસાવવા પડશે અને પોતાના AI પ્લેટફોર્મ્સ બનાવવા તરફ આગળ વધવું પડશે. જો ભારત તેમ કરવામાં નિષ્ફળ જશે, તો તે માત્ર વિશ્વની 'AI બેક ઓફિસ' બનીને રહી જશે.