અમદાવાદ: ભારત આજે અનાજ ઉત્પાદનમાં વિશ્વનો મોભી દેશ છે અને વર્ષ ૨૦૨૩-૨૪માં ૩૩ કરોડ ટનથી વધુ અનાજ પકવીને આપણે ઈતિહાસ રચ્યો છે. ૧૯૬૦ના દાયકામાં અનાજ માટે ભીખ માંગતો દેશ આજે દુનિયાનું પેટ ભરી રહ્યો છે, પરંતુ આ તેજસ્વી ચિત્રની પાછળ એક કડવી વાસ્તવિકતા છુપાયેલી છે. ભારત આજે પણ ખેતીના સૌથી મહત્વના ઘટક એટલે કે 'ખાતર' માટે મધ્ય-પૂર્વ (ગલ્ફ) ના દેશો પર નિર્ભર છે. જે રીતે આપણે ક્રૂડ ઓઈલ માટે ખાડી દેશો સામે જોવું પડે છે, તેવી જ સ્થિતિ ખાતરના કાચા માલની પણ છે.

ભારતમાં યુરિયા અને DAP નું ઉત્પાદન તો થાય છે, પરંતુ તેને બનાવવા માટે જરૂરી એમોનિયા અને ફોસ્ફોરિક એસિડ વિદેશથી મંગાવવા પડે છે. વર્ષ ૨૦૨૪ના આંકડા મુજબ, ભારતમાં વપરાતા એમોનિયાનો ૭૫% હિસ્સો સાઉદી અરેબિયા, ઓમાન અને કતારથી આયાત કરવામાં આવ્યો હતો. આનાથી પણ વધુ ચિંતાની વાત 'પોટાશ' ની છે, કારણ કે ભારત તેની ૧૦૦% જરૂરિયાત માટે વિદેશ પર નિર્ભર છે. રશિયાથી આવતો પોટાશ પણ મધ્ય-પૂર્વના દેશોના માર્ગે જ ભારત પહોંચે છે, જે દર્શાવે છે કે આપણી ખેતીની લગામ પરોક્ષ રીતે ગલ્ફ દેશોના હાથમાં છે.

ખેડૂતના ખિસ્સા પર ખાતરનો ભાર:

ખેતીના કુલ ખર્ચમાં ખાતરનો હિસ્સો લગભગ ૧૬% જેટલો હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, પંજાબ કે હરિયાણાના ખેડૂતને એક એકર ઘઉં પાછળ જે ₹૧૪,૫૦૦ થી ₹૨૨,૦૦૦ નો ખર્ચ થાય છે, તેમાંથી ₹૪,૫૦૦ થી ₹૬,૫૦૦ તો માત્ર ખાતરના જ હોય છે. જો સરકાર સબસિડી ન આપે તો આ ખર્ચ ૫૦% સુધી પહોંચી શકે છે. વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫માં સરકારે ખાતર પાછળ ₹૧.૯ લાખ કરોડની જંગી સબસિડી આપી હતી. જોકે, અર્થશાસ્ત્રીઓનું માનવું છે કે આ સબસિડીનો મોટો હિસ્સો આખરે તો વિદેશી ખાતર ઉત્પાદક કંપનીઓના ખિસ્સામાં જ જાય છે, કારણ કે આપણે તેમની પાસેથી કાચો માલ ખરીદીએ છીએ.

વિકલ્પ શું છે? ગ્રીન એમોનિયા અને કુદરતી ખેતી:

ભારત આ નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે હવે 'ગ્રીન એમોનિયા' તરફ મીટ માંડી રહ્યું છે. સૌર ઊર્જાની મદદથી પાણીનું વિદ્યુત વિભાજન (Electrolysis) કરીને હાઈડ્રોજન મેળવવામાં આવે છે અને તેને હવામાંથી મળતા નાઈટ્રોજન સાથે પ્રતિક્રિયા કરાવીને એમોનિયા ($NH_3$) તૈયાર કરાય છે. ભારત પાસે સોલાર પાવરની પ્રચંડ ક્ષમતા હોવાથી આ ભવિષ્યનો શ્રેષ્ઠ ઉકેલ બની શકે છે. આ ઉપરાંત આંધ્રપ્રદેશની 'શૂન્ય બજેટ કુદરતી ખેતી' (ZBNF) અને સિક્કિમનું ઓર્ગેનિક મોડેલ પણ ખાતર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં કારગત નીવડી શકે છે.

શ્રીલંકાની ભૂલમાંથી શીખવા જેવું:

જોકે, આ બદલાવ તબક્કાવાર કરવો જરૂરી છે. શ્રીલંકાએ ૨૦૨૧માં રાતોરાત રાસાયણિક ખાતર પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો, જેના કારણે ત્યાં ચોખાનું ઉત્પાદન ૪૦% ઘટી ગયું અને દેશમાં દુકાળ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. ભારત આ ભૂલનું પુનરાવર્તન ન કરતા ધીમે ધીમે જૈવિક અને રાસાયણિક ખાતરના સમન્વય (Integrated Approach) દ્વારા આત્મનિર્ભરતા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. આગામી સમયમાં 'ગ્રીન એમોનિયા' ટેકનોલોજી ભારતને ગલ્ફ દેશોના પાશમાંથી મુક્ત કરી શકે છે.