મુંબઈ, તા.૧૬: દેશની બેંકિંગ સિસ્ટમમાં વધારાની નાણાકીય તરલતા (Liquidity Surplus) અસાધારણ રીતે વધી જતાં રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ આક્રમક વલણ અપનાવ્યું છે. મની માર્કેટમાં અતિશય નાણાંના ભરાવાને નિયંત્રિત કરવા અને 'ઓવરનાઈટ મની માર્કેટ'ના વ્યાજદરોને પોલિસી રેપો રેટની નજીક સંતુલિત રાખવા માટે RBI એ બુધવારે બે અલગ-અલગ 'વેરિયેબલ રેટ રિવર્સ રેપો' (VRRR) હરાજી યોજીને બેંકો પાસેથી રૂ. ૨.૯૦ લાખ કરોડ પાછા ખેંચી લીધા છે.

પ્રથમ હરાજીમાં બેંકોનો અધધ રૂ. ૩.૧૭ લાખ કરોડનો દાવો
RBI દ્વારા યોજાયેલી પ્રથમ VRRR હરાજીમાં બેંકો તરફથી અભૂતપૂર્વ પ્રતિસાદ સાંપડ્યો હતો. મધ્યસ્થ બેંકે રૂ. ૨.૫૦ લાખ કરોડ પાછા ખેંચવાની જાહેરાત કરી હતી, જેની સામે દેશની વિવિધ બેંકોએ રૂ. ૩,૧૭,૦૮૮ કરોડની માતબર રકમ જમા કરાવવા બોલી (Bids) લગાવી હતી. RBI એ ૫.૨૪% ના કટ-ઓફ રેટ પર રૂ. ૨,૫૦,૦૨૫ કરોડ સ્વીકાર્યા હતા. ત્યારપછી યોજાયેલી બીજી VRRR હરાજીમાં રૂ. ૧ લાખ કરોડના લક્ષ્યાંક સામે બેંકોએ રૂ. ૪૦,૩૦૨ કરોડની બોલી લગાવી હતી, જે તમામ રકમ RBI એ સ્વીકારી લીધી હતી.

સિસ્ટમમાં ₹૯.૮૫ લાખ કરોડની સરેરાશ વધારાની રોકડ
૧૫ સપ્ટેમ્બર સુધીના આંકડા અનુસાર ભારતીય બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં વધારાની તરલતા રૂ. ૯.૮૫ લાખ કરોડની ઐતિહાસિક સપાટીની નજીક પહોંચી ગઈ છે. આટલી મોટી રોકડ બજારમાં હોવાથી ફુગાવા અને વ્યાજદરો પર અસર ન પડે તે માટે RBI માત્ર VRRR જ નહીં પરંતુ 'ઓપન માર્કેટ ઓપરેશન' (OMO) નો પણ આશરો લઈ રહી છે. RBI ત્રણ તબક્કામાં રૂ. ૧ લાખ કરોડની સરકારી સિક્યોરિટીઝ (Government Securities) નું વેચાણ કરશે, જેમાંથી પ્રથમ હરાજી ૧૭ સપ્ટેમ્બરે (રૂ. ૫૦,૦૦૦ કરોડ) અને ત્યારબાદ ૨૧ તથા ૨૮ સપ્ટેમ્બરે (રૂ. ૨૫,૦૦૦-૨૫,૦૦૦ કરોડ) યોજાશે.

બેંકો પાસે અચાનક આટલા બધા નાણાં ક્યાંથી આવ્યા?
નાણાકીય નિષ્ણાતોના મતે, તાજેતરમાં ભારતીય બેંકો દ્વારા મોટા પાયે 'ફોરેન કરન્સી નોન-રેસિડેન્ટ' (FCNR) ડિપોઝિટ્સ એકત્રિત કરવામાં આવી હતી. આ વિદેશી હૂંડિયામણ ભારત આવ્યા બાદ RBI સાથેના 'ડોલર-રૂપિયા સ્વેપ વ્યવહારો' (Swap Transactions) ને કારણે સિસ્ટમમાં અચાનક રૂપિયાની તંગી દૂર થઈને પ્રવાહિતા વધી ગઈ હતી. આ ઉપરાંત, મહિનાના અંતે અને શરૂઆતમાં સરકાર દ્વારા પગાર, પેન્શન અને અન્ય વિકાસ કાર્યો માટે કરાયેલી ચૂકવણીઓને લીધે પણ બજારમાં રોકડનો મોટો પ્રવાહ વહ્યો છે.