સોનભદ્ર : ભારતમાં નદીઓના પાણીને રોકીને માનવજાતના કલ્યાણ માટે અનેક વિશાળ બંધો બાંધવામાં આવ્યા છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે પાણી સંગ્રહની દ્રષ્ટિએ ભારતનો બીજો સૌથી મોટો બંધ કયો છે? આ સવાલ તાજેતરમાં યુપી હોમગાર્ડ ૨૦૨૬ની પરીક્ષામાં પણ પૂછવામાં આવ્યો હતો. આ લેખમાં આપણે જાણીશું 'રિહાંડ બંધ' (Rihand Dam) ની રસપ્રદ કહાની, જેની પાછળ ભારતનો ભવ્ય ઈતિહાસ છુપાયેલો છે.
બ્રિટિશ કાળમાં મંજૂરી, આઝાદી બાદ નિર્માણ
રિહાંડ બંધની વિશેષતા એ છે કે તેની યોજના અને મંજૂરી બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન મળી ગઈ હતી, પરંતુ દેશને આઝાદી મળી ત્યારે તેનું કામ હજુ કાગળ પર જ હતું. ખરા અર્થમાં આ પ્રોજેક્ટનું કામ આઝાદી પછી ૧૯૫૪માં શરૂ થયું અને ૧૯૬૨માં પૂર્ણ થયું. આ બંધ ઉત્તર પ્રદેશના સોનભદ્ર જિલ્લાના પીપરીમાં રિહાંડ નદી પર બાંધવામાં આવ્યો છે, જે સોન નદીની સહાયક નદી છે.
ગોવિંદ વલ્લભ પંત સાગર: ભારતનું વિશાળ માનવસર્જિત સરોવર
આ બંધને કારણે જે જળાશય બન્યું છે તેને ઉત્તર પ્રદેશના પ્રથમ મુખ્યમંત્રીના નામ પરથી 'ગોવિંદ વલ્લભ પંત સાગર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ જળાશય એટલું વિશાળ છે કે તે માત્ર ઉત્તર પ્રદેશ જ નહીં, પણ મધ્યપ્રદેશ અને છત્તીસગઢની સરહદો સુધી ફેલાયેલું છે. પાણી સંગ્રહની ક્ષમતામાં તે મધ્યપ્રદેશના ઇન્દિરા સાગર બંધ પછી ભારતમાં બીજા નંબરે આવે છે.
ઉર્જા અને ઉદ્યોગોની કરોડરજ્જુ
રિહાંડ બંધ માત્ર ખેતી માટે પાણી જ નથી પૂરું પાડતું, પરંતુ તે ભારતની ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે પણ અનિવાર્ય છે. સિંગરૌલી, વિંધ્યાચલ અને સાસન જેવા ભારતના મોટા સુપર થર્મલ પાવર સ્ટેશનો આ જ જળાશયના પાણી પર નિર્ભર છે. જોકે, વધતા જતા ઔદ્યોગિકીકરણને કારણે આ જળાશયના પ્રદૂષણની સમસ્યા પણ ચિંતાનો વિષય બની છે, જેની અસર સ્થાનિક ખેતી પર પડી રહી છે.
ગરીબ વિસ્તારની બદલાયેલી તસવીર
એક સમયે પછાત અને માત્ર ખેતી પર નિર્ભર ગણાતો આ વિસ્તાર આજે ભારતનું મોટું 'પાવર હબ' બની ગયો છે. ૯૧.૪૬ મીટરની ઊંચાઈ ધરાવતો આ કોંક્રીટ ગ્રેવિટી ડેમ એન્જિનિયરિંગનો અદભૂત નમૂનો છે. પૂર્વી ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારના લાખો હેક્ટર ખેતરોને આ બંધના કારણે નવું જીવન મળ્યું છે.
આમ, રિહાંડ બંધ એ ભારતની આર્થિક અને ઔદ્યોગિક પ્રગતિનું જીવંત પ્રતીક છે, જેની ગાથા આઝાદી પૂર્વે શરૂ થઈને આધુનિક ભારત સુધી વિસ્તરેલી છે.