વોશિંગ્ટન : અનંત રહસ્યોથી ભરેલું આપણું બ્રહ્માંડ અવારનવાર એવા આશ્ચર્યો સામે લાવે છે, જે વિજ્ઞાનની પ્રવર્તમાન સમજના પાયા હચમચાવી મૂકે છે. તાજેતરમાં ખગોળશાસ્ત્રીઓએ અવકાશમાં બે અત્યંત અસાધારણ અને અતિશય હળવા ગ્રહો શોધી કાઢ્યા છે. વૈજ્ઞાનિક પરિભાષામાં આ પ્રકારના વિલક્ષણ અવકાશી પિંડોને "સુપરપફ" (Super-puff) ગ્રહો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. કદમાં આપણા સૌરમંડળના સૌથી મોટા ગેસ જાયન્ટ 'ગુરુ' (Jupiter) જેવા વિશાળ હોવા છતાં, તેમનું વજન કે ઘનતા કપાસના ઢગલા અથવા કોટન કેન્ડી (બુઢીયા કે બાલ) જેટલી જ હળવી છે. આ આશ્ચર્યજનક શોધના તારણો પ્રતિષ્ઠિત જર્નલ 'રોયલ એસ્ટ્રોનોમિકલ સોસાયટી' (MNRAS) ના માસિક અહેવાલમાં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા છે.
નાસાના TESS સેટેલાઇટે પકડ્યા રહસ્યમય સંકેતો
આ બંને અનોખા ગ્રહો પૃથ્વીથી આશરે ૧,૧૦૦ પ્રકાશ-વર્ષ દૂર આવેલા સૂર્ય જેવા એક મધ્યમ કદના તારા TOI-791 ની પરિક્રમા કરી રહ્યા છે. અમેરિકી સ્પેસ એજન્સી નાસા (NASA) ના શક્તિશાળી 'ટ્રાન્ઝિટિંગ એક્સોપ્લેનેટ સર્વે સેટેલાઇટ' (TESS) દ્વારા આ શોધ કરવામાં આવી છે. જ્યારે આ ગ્રહો પોતાના પિતૃ તારાની સામેથી પસાર થાય છે, ત્યારે તારાનો પ્રકાશ થોડા સમય માટે ઝાંખો પડી જાય છે. આ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિના આધારે ગણતરી કરતા માલૂમ પડ્યું કે બંને ગ્રહોની ત્રિજ્યા આપણા ગુરુ ગ્રહ કરતા ૦.૯૯ અને ૧.૧૫ ગણી છે, એટલે કે કદમાં તેઓ ગુરુ બરાબર અથવા તેનાથી પણ સહેજ મોટા છે.
શેવિંગ ફોમ જેટલી ઓછી ઘનતા અને અનોખી ભ્રમણકક્ષા
ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના જાણીતા ખગોળશાસ્ત્રી જ્યોર્જ ડ્રેન્સફિલ્ડના જણાવ્યા અનુસાર, આ ગ્રહોનું કદ ભલે રાક્ષસી હોય પરંતુ તેનું કુલ દળ (વજન) ગુરુના દળના ૬ ટકા કરતા પણ ઓછું છે. તેમની ઘનતા એટલી પાતળી છે કે તેની સરખામણી ચહેરા પર લગાવવાના શેવિંગ ફોમ સાથે થઈ શકે છે.
આ બંને ગ્રહો પોતાની ભ્રમણકક્ષામાં એકબીજાની અત્યંત નજીકથી પસાર થાય છે. આ દરમિયાન તેમના પરસ્પર ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે તેમની ગતિ અને ભ્રમણકક્ષામાં થોડો ફેરફાર થાય છે. વિજ્ઞાનમાં આ ઘટનાને 'ટ્રાન્ઝિટ ટાઇમિંગ વેરિએશન' (TTVs) કહેવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાના ગહન અભ્યાસ પરથી જાણવા મળ્યું કે આ ગ્રહોનું વજન પૃથ્વી કરતાં અનુક્રમે ૯.૫ ગણું અને ૧૮.૬ ગણું વધારે છે, જે તેમના કદની સરખામણીએ સાવ નહિવત ગણાય.
એન્ટાર્કટિકાના અંધકારમાં ASTEP ટેલિસ્કોપની કમાલ અને નવો સિદ્ધાંત
આ સંશોધનમાં એન્ટાર્કટિકાના બરફીલા ખંડ પર આવેલા ASTEP ટેલિસ્કોપની ભૂમિકા ખૂબ જ મહત્વની રહી છે. દક્ષિણ ધ્રુવ પર શિયાળા દરમિયાન મહિનાઓ સુધી છવાયેલા રહેતા ગાઢ અંધકારનો લાભ લઈને આ ટેલિસ્કોપે સળંગ ૧૨ કલાક સુધી કોઈપણ વિક્ષેપ વિના આ ગ્રહોના સંક્રમણની ક્ષણો કેમેરામાં કેદ કરી હતી.
વૈજ્ઞાનિકોનો પ્રાથમિક સિદ્ધાંત છે કે આવા 'સુપરપફ' ગ્રહો સામાન્ય રીતે પોતાના તારાથી ઘણા દૂરના અને ઠંડા વિસ્તારમાં બને છે. પરંતુ સમય જતાં તેઓ ધીમે-ધીમે ખેંચાઈને તારાની નજીક આવે છે. તારાની ભીષણ ગરમીના સંપર્કમાં આવવાને કારણે તેમનું બાહ્ય ગેસનું વાતાવરણ ફુગ્ગાની જેમ અતિશય વિસ્તરી જાય છે, જેનાથી તેઓ બહારથી ફૂલેલા પણ અંદરથી એકદમ ખોખલા કે હળવા દેખાય છે. હવે આગામી સમયમાં વૈજ્ઞાનિકો વિશ્વના સૌથી અદ્યતન 'જેમ્સ વેબ સ્પેસ ટેલિસ્કોપ' (JWST) ની મદદથી આ ગ્રહોના વાતાવરણની રાસાયણિક સંરચનાનો ઊંડો અભ્યાસ કરશે, જેથી બ્રહ્માંડના આ અનોખા ગ્રહોના નિર્માણનું રહસ્ય સંપૂર્ણપણે ઉકેલી શકાય.