​નવી દિલ્હી:​કોઈપણ દેશનું વિશ્વના નકશા પર ઉદય પામવું એ માત્ર ભૌગોલિક સીમાઓમાં થતો ફેરફાર નથી, પરંતુ તે એક અત્યંત જટિલ અને લાંબી કાનૂની, રાજકીય અને કૂટનીતિક પ્રક્રિયાનું પરિણામ હોય છે. 2011માં દક્ષિણ સુદાનના ગઠન પછી દુનિયાએ અત્યાર સુધી કોઈ નવા સાર્વભૌમ દેશને સત્તાવાર રીતે નકશા પર સ્થાન પામતા જોયો નથી. આ સ્થિતિમાં સ્વાભાવિક રીતે જ પ્રશ્ન થાય છે કે, જો કોઈ પ્રદેશ સ્વતંત્રતાની ઘોષણા કરે, તો તેને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે 'દેશ'નો દરજ્જો કેવી રીતે મળે છે?

​આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા મુજબ, નવો દેશ બનવા માટે માત્ર સ્વતંત્રતાની જાહેરાત કરવી પૂરતી નથી. આ પ્રક્રિયામાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ની ભૂમિકા નિર્ણાયક માનવામાં આવે છે, પરંતુ એક ગેરસમજ એ છે કે યુએન પાસે નવો દેશ બનાવવાની સત્તા છે. વાસ્તવમાં, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર કોઈ દેશને 'બનાવતું' નથી, પરંતુ તે દેશની 'સાર્વભૌમત્વ'ને માન્યતા આપવાનું કામ કરે છે.

​કોઈપણ નવા પ્રદેશને દેશ તરીકે સ્વીકૃતિ મેળવવા માટે મુખ્યત્વે બે મહત્વના માપદંડો હોય છે: 'ડિ ફેક્ટો' (De Facto) અને 'ડિ જ્યુર' (De Jure) માન્યતા. 'ડિ ફેક્ટો' માન્યતા એટલે કે તે પ્રદેશ પર કોઈ ચોક્કસ સરકારનું શાસન છે, ત્યાંની જનતા પર તેનું નિયંત્રણ છે અને તે પોતાની નીતિઓ સ્વતંત્ર રીતે ચલાવે છે. જ્યારે 'ડિ જ્યુર' એટલે કે અન્ય સ્થાપિત દેશો દ્વારા તેને કાયદેસર રીતે દેશ તરીકે માન્યતા આપવામાં આવે.

​આ પ્રક્રિયામાં સૌથી મોટો અવરોધ 'સાર્વભૌમત્વ'ની માન્યતાનો છે. જો દુનિયાના શક્તિશાળી દેશો કે પાડોશી દેશો તે નવા વિસ્તારને માન્યતા ન આપે, તો તે દેશ ભલે આંતરિક રીતે સ્વતંત્ર હોય, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તે અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી. સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં સભ્યપદ મેળવવું એ કોઈ પણ નવા દેશ માટે સૌથી મોટી સિદ્ધિ ગણાય છે. આ માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) ની મંજૂરી અનિવાર્ય છે. જો સુરક્ષા પરિષદના પાંચ કાયમી સભ્યોમાંથી કોઈ એક પણ દેશ તે નવા રાજ્યના પ્રવેશનો વિરોધ કરે (વીટો પાવરનો ઉપયોગ કરે), તો તે નવો દેશ યુએનનો સભ્ય બની શકતો નથી.

​દક્ષિણ સુદાનનું ઉદાહરણ આ પ્રક્રિયાને સમજવા માટે શ્રેષ્ઠ છે. દાયકાઓના સંઘર્ષ અને જનમત સંગ્રહ બાદ જ્યારે તેને સ્વતંત્રતા મળી, ત્યારે તેને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય અને યુએન દ્વારા ત્વરિત માન્યતા આપવામાં આવી હતી. તેનાથી વિપરીત, ઘણા એવા પ્રદેશો છે જે પોતાની રીતે સ્વતંત્ર હોવાનો દાવો કરે છે, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતાના અભાવે તેઓ વિશ્વના નકશામાં સ્થાન મેળવી શક્યા નથી. આમ, નવો દેશ બનવા માટે માત્ર જમીન કે સરકાર હોવી પૂરતી નથી, પરંતુ વિશ્વના અન્ય દેશોની રાજકીય સંમતિ અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રની મહોર ખૂબ જ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.