<img height="1" width="1" style="display:none" src="https://www.facebook.com/tr?id=1793108690839422&ev=PageView&noscript=1" />
News of Wednesday, 19th June 2024

'વિનોદ' એક તેજસ્વી સંગીત દિગ્દર્શક કે જેમને કયારેય તેની યોગ્યતા મળી નથી

હિન્દી ફિલ્મ સંગીતને પોતાની ધૂનથી સુંદર બનાવનાર વિનોદનું સાચું નામ એરિક રોબર્ટ્સ હતું, પરંતુ ફિલ્મ ઉદ્યોગ માટે તેમણે વધુ જાણીતું અને ટૂંકું નામ 'વિનોદ' પસંદ કર્યું : પંજાબી ફિલ્મ સંગીતના ઈતિહાસકારો માટે આ એક મહત્વપૂર્ણ માહિતી છે કે લતા મંગેશકરે ગાયેલું સૌથી પહેલું પંજાબી ગીત વિનોદ દ્વારા સંગિતબધ્ધ ફિલ્મ 'ચમન' માટેનું પંજાબી ગીત હતું : વિનોદ લાહોરના પ્રસિદ્ઘ સંગીત દિગ્દર્શક પંડિત અમરનાથના વિદ્યાર્થી અને ત્યાર બાદ સહયોગી બન્યા હતા અને તેમની પાસેથી રાગો અને વાયોલિન પર ધૂન રચવાની મૂળભૂત બાબતો શીખ્યા : કુલ ૩૨ ફિલ્મો (૨૭ હિન્દી અને ૫ પંજાબી) માટે સંગીત કંપોઝ કરવા ઉપરાંત, તેમણે કેટલાક બિન-ફિલ્મી ગીતોની ધૂન પણ રચી હતી : તલત મહેમૂદ અને મોહમ્મદ રફી વિનોદના પ્રિય પુરૂષ ગાયકો હતા

હિન્દી ફિલ્મોની મધુર સફરમાં 'વિનોદ'નામના સંગીતકાર પણ હતા જે માત્ર ૧૩ વર્ષ ફિલ્મોમાં સક્રિય રહ્યા અને માત્ર સાડાત્રીસ વર્ષની વયે આ દુનિયા છોડી ગયા. આ લગભગ અજાણ્યા સંગીતકારનું એક ગીત 'લારા લપ્પા લારા લપ્પા લાય રાખદા, અડ્ડી ટપ્પા અડ્ડી ટપ્પા લાય રાખદા...' આજે પણ તેને યાદ કરવા માટે પૂરતું છે.

હિન્દી ફિલ્મ સંગીતને પોતાની ધૂનથી સુંદર બનાવનાર વિનોદનું સાચું નામ એરિક રોબર્ટ્સ હતું. પરંતુ ફિલ્મ ઉદ્યોગ માટે તેમણે વધુ જાણીતું અને ટૂંકું નામ 'વિનોદ' પસંદ કર્યું. ૨૮ મે, ૧૯૨૨ના રોજ લાહોરના એક ખ્રિસ્તી પરિવારમાં જન્મેલા વિનોદ જન્મથી ખૂબ જ પ્રતિભાશાળી ગાયક અને સંગીતકાર હતા. માત્ર ૧૭ વર્ષની ઉંમરે, તેમણે તેમની રેકોર્ડ 'સામને આયેગા કોઈ, જલવા દિખાયેગા કોઈ' રજૂ કરી. તેઓ લાહોરથી અમૃતસર ગયા. બાળપણમાં વિનોદ હિંદુ લગ્નો દરમિયાન વગાડવામાં આવતા બેન્ડ સંગીતથી મંત્રમુગ્ધ હતા. વિનોદ ગુરુદ્વારા દેહરા સાહિબ, લાહોરમાં શબદ કીર્તન કરતા રબાબી સંગીતકારોને પણ ધ્યાનથી સાંભળતા હતા. વિનોદ લાહોરના પ્રસિદ્ઘ સંગીત દિગ્દર્શક પંડિત અમરનાથના વિદ્યાર્થી અને ત્યાર બાદ સહયોગી બન્યા હતા અને તેમની પાસેથી રાગો અને વાયોલિન પર ધૂન રચવાની મૂળભૂત બાબતો શીખ્યા. આ એ જ પંડિત અમરનાથ હતા જેમના બે ભાઈઓ હુસ્નલાલ અને ભગતરામ પણ હિન્દી ફિલ્મો સાથે સંગીતકાર તરીકે જોડાયેલા હતા. ૧૯૪૮ માં વિનોદે ૩ હિન્દી ફિલ્મો 'ખામોશ નિગાહેં', 'પરાએ બસ મેં'અને 'કામિની'માટે સંગીત આપ્યું પરંતુ આ ત્રણેય ફિલ્મો બોકસ ઓફિસ પર સફળ રહી ન હતી. ત્યારબાદ ૧૯૪૮માં તેમણે પંજાબી ફિલ્મ 'ચમન'માં સંગીત આપ્યું જેમાં લતા મંગેશકરે ગાયેલા ત્રણ પંજાબી ગીતો હતા અને ત્રણેય ખૂબ જ લોકપ્રિય થયા.

જો કે, લાહોરમાં સાંપ્રદાયિક તણાવને કારણે ચમન લઈ શકાયું ન હતું. તે ૧૯૪૭ પછી ભારતમાં બનાવવામાં આવ્યું હતું જેના માટે પુષ્પા હંસ અને શમશાદ બેગમે પોતાનો અવાજ આપ્યો હતો. વિનોદે લતા મંગેશકરને ત્રણ ગીતો ગાવા આપ્યા. ત્રણેય નંબર સીમાચિહ્રનરૂપ ગીતો બની ગયા. રેડકિલફ લાઇનની બંને બાજુએ તણાવના એ દિવસો હતા. જયારે ફિલ્મ પાકિસ્તાનમાં સારો દેખાવ કરી શકી ન હતી, ત્યારે ફિલ્મના સંગીતે સારો બિઝનેસ કર્યો હતો.

સંગીત નિર્દેશક વિનોદની પ્રથમ સુપર-હિટ પંજાબી ફિલ્મ સાહસ 'ચમન' (૧૯૪૮) હતી. 'ચમન' માં પુષ્પા હંસે એક ભાવપૂર્ણ ગીત ગાયું હતું 'સારી રાત તેરા તકની હાં રાહ, હૈ તારે તોં પૂછ છન વે'. શમશાદ બેગમે પણ આ ફિલ્મ માટે કેટલાક ખૂબ જ સરસ ગીતો ગાયા હતા, પરંતુ કલાઈમેકસ લતા મંગેશકરે ગાયેલા બે ગીતો હતા. પંજાબી ફિલ્મ સંગીતના ઈતિહાસકારો માટે આ એક મહત્વપૂર્ણ માહિતી છે કે લતા મંગેશકરે ગાયેલું સૌથી પહેલું ગીત ફિલ્મ 'ચમન' માટેનું પંજાબી ગીત હતું. ગીતના બોલ છે 'ગલિયાં-ચ ફિરદે ધોલા, નિક્કે નીક્કે બાલ વેહ, બાલન કોલોં પૂછની હાં, ચન્ના તેરા હાલ વેહ'. આ ગીત 'રાગા પીલૂ' માં ખૂબ જ ધીમી બીટ પર કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું જે કદાચ 'જયજયવંતી' સાથે મિશ્રિત હતું. અઝીઝ કાશ્મીરીએ લખેલું આ ગીત લખ્યું છે. આ જ ફિલ્મનું બીજું લતા મંગેશકરે ગાયેલું ગીત છે 'રાહે રાહે જંડિયા, અખિયાં મિલંદિયા, અખિયાં ચૂરા કેન એ જા, ઢોલા વેહ, અખિયાં ચૂરા કેન જા'. આ પંજાબી લોક ધૂન 'ઢોલા' ની વિવિધતા છે. આ ફિલ્મના ગીતો અઝીઝ કાશ્મીરી દ્વારા રચવામાં આવ્યા હતા.

હિન્દી ફિલ્મોમાં વિનોદની પ્રથમ અને સૌથી મોટી સફળતા ૧૯૪૯ની ફિલ્મ 'એક થી લડકી' થી હતી જેમાં લતા મંગેશકર, જી.એમ. દુર્રાની અને મોહમ્મદ રફી દ્વારા ગવાયેલું કાંગડાના પહારી લોક ધૂન પર આધારિત ગીત 'લારા લપ્પા લારા લપ્પા લાઈ રાખદા...' ખૂબ જ સારું પ્રખ્યાત થયું હતું. આ ગીતને પડદા પર ગાઇ અભિનેત્રી મીના શૌરી પણ 'લારા લપ્પા ગર્લ'ના નામથી ફેમસ થઈ ગઈ હતી. આ ફિલ્મ માટેના તેમના અન્ય ગીતો સાંભળતી વખતે, તેમના માર્ગદર્શક પંડિત અમરનાથ દ્વારા રચિત ફિલ્મ 'મિર્ઝા સાહિબાન' ની ધૂન સાથે એક સમાનતા સ્પષ્ટપણે સ્થાપિત થઈ શકે છે. આ સાબિત કરે છે કે સંગીતકાર વિનોદે અક્ષર અને ભાવનામાં તેમના શિક્ષક પાસેથી સૂર બનાવવાની કળા શીખી હતી. આનાથી તેમને ૧૯૫૦ માં બનેલી બીજી પંજાબી ફિલ્મ 'ભૈયા જી' માટે કરાર મળ્યો. આ ફિલ્મ માટે લતાજીએ ઘણા યાદગાર ગીતો ગાયા. તેના ગીતોમાંથી એક 'અજ મેરા માહી નલ તુટ ગયા પ્યાર વે અખિયાં ના માર વે' સીમાચિહ્રનરૂપ ગીત તરીકે વખણાયું હતું. વિનોદ પોતે પણ 'એક થી લડકી'ફિલ્મના એક ગીત 'દિલ્લી સે આયા ભાઈ પિંગુ'માં સ્ક્રીન પર જોવા મળ્યા હતા. વિનોદે શીલા બટ્ટી સાથે લગ્ન કર્યા પછી તે લાહોરથી દિલ્હી ગયા. આ પછી તેઓ બોમ્બે ગયા જયાં તેમણે 'અનમોલ રતન' (૧૯૫૦), 'વફા' (૧૯૫૦ - સંગીતકાર બુલો સી રાની સાથે), 'મુખડા' (૧૯૫૧), સબઝબાગ (૧૯૫૧), 'આગ કા દરિયા'માં કામ કર્યું.   'લાડલા' (૧૯૫૪), 'ઉટપટાંગ' (૧૯૫૫), 'મુમતાઝ મહેલ' (૧૯૫૭) જેવી ઘણી ફિલ્મોમાં સુંદર અને ઉત્ત્।મ સંગીત આપ્યું.

કુલ ૩૨ ફિલ્મો (૨૭ હિન્દી અને ૫ પંજાબી) માટે સંગીત કંપોઝ કરવા ઉપરાંત, તેમણે કેટલાક બિન-ફિલ્મી ગીતોની ધૂન પણ રચી હતી. વિનોદના સંગીતનું એક અનોખું પાસું એ હતું કે તેમણે હિન્દી ફિલ્મોમાં પંજાબી ગીતો અને પંજાબી ફિલ્મોમાં હિન્દી ગીતો આપ્યા હતા. આવા ગીતોમાં હિન્દી ફિલ્મ 'સબઝબાગ'(૧૯૫૧)માં લતાજી દ્વારા ગાયેલું પંજાબી ગીત 'ની મેં કૈંદી રહે ગયી...' અને પંજાબી હિટ ફિલ્મ 'મુતિયાર'(૧૯૫૧) માં તલત મહેમુદ દ્વારા ગાયેલી યાદગાર ગઝલ 'એ દિલ મુઝે જાને દે, જિસ રાહ'નો સમાવેશ થાય છે. વિનોદની કેટલીક જાણીતી રચનાઓમાં 'અનમોલ રતન' (૧૯૫૦), 'વફા' (૧૯૫૦) 'સબાઝ બાગ' (૧૯૫૧) 'આગ કા દરિયા' (૧૯૫૩), 'લાડલા' (૧૯૫૪) અને ફિલ્મોની સંગીત રચનાઓ હતી. તલત મહેમૂદ અને મોહમ્મદ રફી વિનોદના પ્રિય પુરૂષ ગાયકો હતા જેમણે હંમેશા તેમની ધૂન સાથે સંપૂર્ણ ન્યાય કર્યો હતો. વિનોદ પાસે શંકર અને જયકિશન જેવા કોઈ ગોડ-ફાધર નહોતા. તેઓ જેવો નિર્માતા અભિનેતા રાજ કપૂર અને નિર્માતા અમિયા ચક્રવર્તી ઉપરાંત સોહરાબ મોદી, કે.એ. અબ્બાસ, વી. શાંતારામ, મહેબૂબ ખાન વગેરે સાથે કોઇજ સંબંધ ધરાવતા નહોતા. જોકે પ્રખ્યાત ફિલ્મ પ્રોડ્યુસર રૂપ કે. શોરીએ વિનોદને તેમની ફિલ્મો માટે સંગીત રચનાનો કોન્ટ્રાકટ આપ્યો હતો. પરંતુ વિનોદની કમનસીબી હતી કે ઉત્ત્।મ સંગીત આપવા છતાં, તેની મોટાભાગની ફિલ્મો નાના બેનરની હતી અને બોકસ ઓફિસ પર સફળ થઈ શકી ન હતી, જેના કારણે વિનોદને ન તો ખ્યાતિ મળી કે ન તો મોટા બેનરની ફિલ્મો.

ઇ.સ. ૧૯૫૯માં તેમનું નસીબ બદલાઈ ગયું. તત્કાલીન પ્રસિદ્ઘ બેનર 'ફિલ્મસ્તાન'એ તેમને તેમની ફિલ્મ 'એક લડકી સાત લડકે'માં સંગીત આપવા માટે સાઈન કર્યા હતા. તેણે પાંચમાંથી બે ગીતો તૈયાર કર્યા પરંતુ એક દિવસ શેવિંગ કરતી વખતે તેના ચહેરા પર બ્લેડ વાગી જેના કારણે તેને ટિટનસ થઈ ગયું. કિડનીની ખરાબ કામગીરીને કારણે આ સમસ્યા વધી ગઈ અને તેમને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવા પડ્યા. તેણે ભગવાનને પ્રાર્થના કરી કે જો તેને માત્ર એક વર્ષ જીવવા માટે આપવામાં આવે તો તે આ ફિલ્મનું સંગીત પૂરૃં કરે. પરંતુ નિયતિને આ મંજૂર ન હતું અને ક્રિસમસના મોટા દિવસે એટલે કે ૨૫ ડિસેમ્બર, ૧૯૫૯દ્ગક્ન રોજ ત્રીસ વર્ષની નાની વયે તેમનું નિધન થયું. તે પછી, આ ફિલ્મના બાકીના ત્રણ ગીતો સંગીતકાર એસ. મોહિન્દરે પૂર્ણ કર્યા. વિનોદના અવસાન બાદ તેમની પત્ની શીલાને તેમના બાળકોનો ઉછેર કરવામાં ભારે મુશ્કેલી પડી હતી. વિનોદ તેમના બાળપણના શહેર લાહોરને પ્રેમ કરતા હતા અને તે મહાન સાંસ્કૃતિક કેન્દ્રને છોડવા માંગતા ન હતા પરંતુ પંજાબના કમનસીબ ભાગલા અને પરિણામે રકતપાત અને તેના આઘાતને કારણે લાહોર પાછા જવાનો કોઈ વિકલ્પ બચ્યો ન હતો. વિનોદ સંપૂર્ણ પંજાબી હતા અને તેઓ પંજાબી ફિલ્મો માટે સંગીત કંપોઝ કરવા ઈચ્છતા હતા. વિનોદે માત્ર પાંચ પંજાબી ફિલ્મો માટે સંગીત આપ્યું હતું. આ છે 'ચમન' (૧૯૪૮), 'ભૈયા જી' (૧૯૫૦), 'મિતિયાર' (૧૯૫૦), 'અષ્ટલ્લી' (૧૯૫૪) અને 'નીક્કી' (૧૯૫૮). વિનોદ એક નિરાશ માણસનું મૃત્યુ પામ્યા જેની વ્યાવસાયિક પ્રતિભા હંમેશા ટૂંકી હતી.

વિનોદની ખરાબ પરિસ્થિતી જોઇ ઓ.પી. નૈય્યર

તેમના ઘરે પહોંચ્યા અને...

વિનોદના જમાઈ કેલી મિસ્ત્રીના જણાવ્યા અનુસાર, વિનોદનો જન્મ ૨૮ મે, ૧૯૨૨ના રોજ થયો હતો. સરેરાશ વિનોદ ૧૯૪૮ થી ૧૯૫૭ દરમિયાન વર્ષમાં એક કે બે સફળ ફિલ્મો કરી રહ્યા હતા પરંતુ . બોમ્બે જેવા શહેરમાં યોગ્ય જીવનધોરણ સુનિશ્યિત કરવા વર્ષમાં એક કે બે હિટ ફિલ્મો પૂરતી નથી. ધીરે ધીરે તેની આર્થિક સ્થિતિ કથળવા લાગી અને નિરાશાએ તેને દારૂની લત બનાવી દીધી. કિડનીની સમસ્યા પણ શરૂ થઈ. આવી સ્થિતિમાં, ૧૯૫૭ માં એક દિવસ, સંગીતકાર ઓ.પી. નૈય્યર તેમના ઘરે પહોંચ્યા અને વિનોદના સ્વાભિમાનને ઠેસ પહોંચાડ્યા વિના તેમના મુશ્કેલ સમયમાં મદદ કરવાના હેતુથી તેમની બે પુત્રીઓ, વીણા અને વીરા (લગ્ન પછી, વીણા સોલોમન અને વીરા) ને લઈને ગયા. તેમણે ૯ વર્ષની મોટી દીકરી વીણાને ગીત ગાવાનું કહ્યું. ગીત સાંભળ્યા પછી તેણે ગીતના વખાણ કર્યા અને છોકરીના હાથમાં ૫૦૦ રૂપિયા મૂકયા અને ચુપચાપ ચાલ્યા ગયા.

 

સંગીતકાર વિનોદ દ્વારા સંગીતબધ્ધ ફિલ્મોની યાદી..

સંગીતકાર વિનોદે બત્રીસ ફિલ્મો માટે સંગીત આપ્યું હતું પરંતુ આમાંની મોટાભાગની ફિલ્મો નાના બેનર હેઠળ હતી અને બોકસ ઓફિસ પર ફિલ્મના નબળા પ્રદર્શનને કારણે ઘણી ફિલ્મોનું સંગીત ઓછું થઈ ગયું હતું. તેમની ફિલ્મોની સંપૂર્ણ યાદી નીચે મુજબ છે.

૧. ખામોશ નિગાહીન ૧૯૪૬

૨. પરાય બસ મેં ૧૯૪૬ (નિયાઝ હુસૈન સાથે)

૩. કામિની ૧૯૪૬

૪. ચમન (પંજાબી) ૧૯૪૮

૫. એક થી લડકી ૧૯૪૯

૬. તારા ૧૯૪૯

૭. અનમોલ રતન ૧૯૫૦

૮. ભૈયાજી (પંજાબી) ૧૯૫૦

૯. વફા ૧૯૫૦ (બુલો સી. રાની સાથે)

૧૦. મુતિયાર (પંજાબી) ૧૯૫૦

૧૧. ફોર લેડીઝ ઓન્લી ૧૯૫૧

૧૨. મુખરા ૧૯૫૧

૧૩. સબઝ બાગ ૧૯૫૧ (ગુલશન સૂફી સાથે)

૧૪. આગ કા દરિયા ૧૯૫૩

૧૫. એક દો તીન૧૯૫૩

૧૬. અશતલ્લી (પંજાબી) ૧૯૫૪

૧૭. લાડલા ૧૯૫૪

૧૮. રામમાન ૧૯૫૪

૧૯. હા હા હી હી હુ હુ ૧૯૫૪

૨૦. જલવા ૧૯૫૫

૨૧. ઉટ પટાંગ ૧૯૫૫

૨૨. શ્રી નકદ નારાયણ ૧૯૫૫

૨૩. મખી ચોસ ૧૯૫૬

૨૪. અમર શહીદ (વસંત દેસાઈ સાથે)

૨૫. શેખ ચીલ્લી ૧૯૫૬

૨૬. ગરમા ગરમ ૧૯૫૭

૨૭. મુમતાઝ મહલ ૧૯૫૭

૨૮. નિક્કી (પંજાબી) ૧૯૫૮

૨૯. મિસ હન્ટરવાલી ૧૯૫૯

૩૦. દેખી તેરી બુમ્બાઈ ૧૯૬૧

૩૧. એક લડકી સાત લડકે

      (એસ. મોહિન્દર સાથે) ૧૯૬૧

૩૨. રંગ રેલિયાં

     (લચ્છી રામ અને મુખર્જી સાથે) ૧૯૬૨

નોંધ : છેલ્લી ત્રણ ફિલ્મો ૧૯૫૯માં સાડત્રીસ વર્ષની વયે તેમના મૃત્યુ પછી રિલીઝ થઈ હતી.

(12:26 PM IST)